Quà Tết ba miền khác nhau thế nào: biếu người Bắc, Trung, Nam cho hợp nếp

Người Bắc chuyển vào Nam làm việc, Tết đầu tiên sang chúc nhà người yêu ở Cần Thơ mang theo hộp mứt sen và gói măng khô, rồi ngạc nhiên vì nhà người ta chẳng nấu canh măng. Người Nam ra Bắc mang một giỏ củ kiệu và khô cá, gia đình bên kia lúng túng không biết làm gì. Quà Tết hợp hay không phụ thuộc nhiều vào nếp ăn Tết của từng miền.

Dưới đây là những khác biệt chính trong mâm Tết ba miền, kèm gợi ý món quà sản vật hợp với từng nơi và món nên mang khi bạn là "người miền khác".

Miền Bắc: mâm cỗ nhiều bát, quà thiên về đồ khô và chè

Mâm cỗ Tết miền Bắc truyền thống có "bốn bát, sáu đĩa" hoặc nhiều hơn: canh măng, canh miến, bóng bì, giò lụa, thịt đông, gà luộc, nem rán, dưa hành, bánh chưng. Vì thế, đồ khô cho mâm cỗ là quà rất được việc: măng khô từ vùng núi phía Bắc, miến dong Bình Liêu (Quảng Ninh), nấm hương, mộc nhĩ, bóng bì. Chè là món không thể thiếu khi tiếp khách, nên chè Tân Cương hay Shan tuyết luôn được quý.

Đồ ngọt Tết miền Bắc là mứt sen, mứt gừng, mứt bí, ô mai, kẹo lạc, kẹo vừng. Ô mai Hà Nội là quà quen của người đi xa về. Trái cây bày ban thờ có bưởi Diễn vàng da, phật thủ, nải chuối xanh, quýt; cành đào và chậu quất là cây Tết đặc trưng. Một giỏ quà Tết hợp nếp người Bắc thường có chè, đồ khô, mứt và một quả bưởi hay quả phật thủ đẹp để bày.

Điểm dễ hớ: người Bắc lớn tuổi khá kỹ chuyện trái cây bày ban thờ. Quả dập, quả xấu mã, bưởi méo hay phật thủ gãy ngón tay đều bị coi là kém. Nếu biếu trái cây để thờ, chọn quả cân đối, cuống còn tươi.

Miền Trung: mứt, bánh và món mặn để được lâu

Miền Trung trải dài nên nếp Tết khác nhau theo từng vùng. Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh gần với miền Bắc, vẫn gói bánh chưng; từ Huế vào trong thì bánh tét chiếm ưu thế. Món mặn Tết thường là thịt heo ngâm nước mắm, dưa món, tré, nem chua, chả bò, tôm chua. Khí hậu nắng gió và thói quen tiết kiệm sinh ra nhiều món để được lâu, rất hợp làm quà.

Huế là kho mứt Tết: mứt gừng, mứt me, mứt sen, mứt cà rốt, mứt bí, cùng mè xửng, bánh in, kẹo đậu phộng. Quảng Ngãi có kẹo gương, đường phổi, mạch nha. Hà Tĩnh có kẹo cu đơ, Nghệ An có cam Vinh chín dịp cuối năm. Với người miền Trung, một hộp mứt Huế làm khéo, ít đường, hay một bộ quà gồm tré, nem, tôm chua là quà vừa quen vừa quý.

Lưu ý: tré, nem chua, tôm chua là món lên men, ăn sống, không phải ai cũng ăn được; khi mang ra Bắc hay vào Nam biếu người không quen vị, nên hỏi trước. Mắm ruốc Huế và mắm nêm có mùi mạnh, không hợp làm quà cho người lạ.

Miền Nam: mâm ngũ quả có ý nghĩa, Tết thiên về món ngọt và đồ ăn chơi

Mâm cỗ Tết miền Nam có thịt kho hột vịt, canh khổ qua nhồi thịt, củ kiệu tôm khô, dưa giá, lạp xưởng, bánh tét. Canh khổ qua mang ý "cái khổ qua đi", củ kiệu tôm khô là món nhâm nhi ngày Tết. Quà Tết hợp nếp người Nam vì thế hay là lạp xưởng, tôm khô, khô cá dứa, khô mực, bánh tét, cùng nhiều món ăn chơi như hạt dưa, mứt dừa, mứt me, kẹo dừa, bánh pía.

Mâm ngũ quả miền Nam chọn theo âm: mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, ứng với câu "cầu vừa đủ xài", thêm dưa hấu đỏ ruột cho may mắn. Nhiều nhà kiêng chuối vì âm "chúi", kiêng lê vì âm gần "lê lết", dù không phải gia đình nào cũng giữ. Cây Tết là chậu mai vàng, quýt hồng Lai Vung (Đồng Tháp) chưng nguyên cây hay biếu nguyên chục còn lá.

Người miền Nam ít ăn đồ khô kiểu canh măng, canh miến của mâm cỗ Bắc; một gói măng khô to hay mấy bó miến dong có thể không biết dùng vào đâu. Chè xanh cũng ít được uống bằng trà đá, trà ướp hoa lài hay cà phê.

Gợi ý khi biếu người miền khác

Nguyên tắc chung: mang đặc sản quê mình có câu chuyện, nhưng chọn món người bên kia dùng được trong mấy ngày Tết.

Bánh chưng hay bánh tét: biếu sao cho hợp

Bánh chưng vuông, gói lá dong, phổ biến từ miền Bắc tới Thanh Hóa, Nghệ An; bánh tét tròn dài, gói lá chuối, phổ biến từ Huế trở vào. Ngày nay cả hai đều có mặt khắp nơi, nhưng thói quen ăn vẫn khác. Người Bắc ăn bánh chưng với dưa hành, giò lụa; người Nam ăn bánh tét với củ kiệu, dưa món, có nhà chiên bánh tét lên cho giòn.

Bánh là món tự gói trong gia đình nên không phải lúc nào cũng hợp làm quà. Biếu bánh chưng cho nhà vốn đã gói cả nồi thì thừa. Bánh hợp nhất khi biếu người ở xa quê không có điều kiện gói, người già sống một mình, hoặc khi đó là loại bánh đặc sắc của vùng mình: bánh chưng làng Tranh Khúc (Hà Nội), bánh tét Trà Cuôn (Trà Vinh cũ, nay thuộc Vĩnh Long), bánh tét lá cẩm, bánh tét nhân chuối miền Tây.

Bánh luộc sẵn để ở nhiệt độ thường chỉ chịu được vài ngày, lâu hơn thì phải cho tủ lạnh và dễ lại gạo. Khi biếu, chọn bánh gói chặt tay, lá còn xanh, không có mùi chua, và nói rõ ngày luộc để người nhận biết mà dùng trước. Bánh chưng nhỏ, bánh tét đòn vừa thường hợp biếu hơn bánh to, vì nhà ít người ăn không hết.

Những điều dễ hớ khi mang quà Tết sang miền khác

Đồ tươi không chịu được đường xa. Giò lụa, chả, nem chua, bánh tét luộc sẵn chịu được vài ngày nếu giữ lạnh, nhưng hành trình về quê ngày Tết thường kéo dài. Đồ tươi chỉ nên mang khi đi trong ngày hoặc có thùng giữ lạnh.

Món có mùi gây khó xử. Mắm ruốc, mắm nêm, mắm tôm, khô cá sặc nặng mùi là món "của người quen vị". Biếu người khác miền, nhất là ở chung cư, nên tránh.

Đồ dễ vỡ trong hành lý. Hũ mứt, chai nước mắm, lọ mắm thuỷ tinh cần bọc kỹ; mang lên máy bay thì phải xem quy định chất lỏng của hãng.

Mang đúng món đặc sản nhà người ta. Mang mứt Huế biếu người Huế, mang chè Thái biếu người Thái Nguyên thì khó tạo ấn tượng. Mang đặc sản quê mình luôn dễ có chuyện để nói hơn.