Ông bà ta có câu "của cho không bằng cách cho". Cùng một món quà, trao vội vàng ở cổng, kèm câu "có tí quà, cầm lấy" tạo cảm giác khác hẳn với việc chọn đúng lúc, trao bằng hai tay và nói một câu chân thành. Với quà sản vật, thứ thường mang ý nghĩa tình cảm hơn là giá trị tiền bạc, cách trao càng quan trọng.
Bài này đi qua từng khâu của việc biếu quà theo nếp quen của người Việt, nhất là khi đến nhà người lớn tuổi, nhà thầy cô, nhà người yêu hay nhà cấp trên: báo trước thế nào, đến giờ nào, ai trao, nói gì, và những điều nên tránh.
Báo trước và chọn giờ đến
Đến nhà người khác biếu quà mà không báo trước là điều nhiều người ngại, nhất là ở thành phố. Một tin nhắn hay cuộc gọi ngắn hôm trước: "Mai cháu qua thăm hai bác một lát được không ạ" vừa lịch sự vừa giúp chủ nhà sắp xếp. Với người lớn tuổi ở quê, có thể không cần quá trang trọng, nhưng báo qua con cháu họ vẫn là hay.
Giờ nên đến là buổi sáng sau bữa sáng, khoảng tám chín giờ, hoặc buổi chiều tầm ba bốn giờ. Tránh giờ cơm trưa, giờ nghỉ trưa và tối muộn. Nhà có người già thường ngủ trưa sớm và đi ngủ sớm; đến lúc tám chín giờ tối là bất tiện dù chủ nhà không nói. Thời gian ở lại khi đi biếu thường ngắn, khoảng nửa tiếng đến một tiếng là vừa, trừ khi được giữ lại.
Ai trao và trao cho ai
Người đại diện trao cho người lớn nhất nhà. Khi cả gia đình đi biếu, thường người chủ gia đình hoặc người có quan hệ gần nhất với gia chủ trao quà. Người nhận nên là người lớn tuổi nhất hoặc chủ nhà, không đưa cho con cháu hay người giúp việc đứng gần cửa.
Con cháu đi cùng thì chào trước, không cần cầm quà. Trẻ nhỏ đi cùng nên được dặn khoanh tay chào ông bà, cô chú. Có nhà để trẻ cầm quà trao cho người lớn như một cách dạy lễ, điều đó cũng rất được quý.
Đi biếu nhà người yêu, người được giới thiệu trao. Lần đầu ra mắt, chàng trai hoặc cô gái được giới thiệu nên tự tay trao quà cho bố mẹ người yêu, kèm lời chào ngắn. Người yêu chỉ đứng cạnh giới thiệu.
Trao quà theo trình tự
Một trình tự tự nhiên, không cứng nhắc, áp dụng được cho hầu hết các lần đi biếu:
- Vào nhà, chào hỏi tất cả mọi người theo thứ tự lớn trước nhỏ sau, chưa vội đưa quà.
- Khi chủ nhà mời ngồi, đợi một chút để chủ nhà ổn định chỗ, rót nước.
- Đứng lên hoặc hơi nghiêng người, dùng hai tay đưa quà về phía người nhận, kèm một câu ngắn.
- Nếu quà nặng, xin phép đặt lên bàn hoặc kệ thay vì để người lớn tuổi phải đỡ.
- Nếu chủ nhà từ chối khéo theo phép, nhắc lại một lần nhẹ nhàng; người nhận thường sẽ nhận.
- Sau khi trao, chuyển sang chuyện thăm hỏi, không giải thích dài về giá trị món quà.
Nói gì khi trao quà
Câu nói khi trao quà nên khiêm tốn và có hơi ấm. Những câu quen thuộc như "Cháu có chút quà quê biếu hai bác", "Nhà em có ít chè mới, em mang biếu thầy uống lấy thảo" vừa đủ lễ vừa không khoa trương. Nếu món quà có câu chuyện, kể ngắn một câu: "Mật ong này của người quen nuôi ong ở quê cháu, mùa hoa nhãn" sẽ làm món quà có ý nghĩa hơn.
Tránh nói giá, tránh khoe nơi mua đắt tiền, tránh câu kiểu "quà này mắc lắm đó". Cũng tránh hạ thấp món quà quá mức như "quà rẻ thôi, đừng chê" vì nghe gượng và làm người nhận khó trả lời. Khiêm tốn vừa phải là "chút quà", "lấy thảo", "gọi là có chút lòng".
Khi biếu cấp trên, thầy cô, nên đi kèm lời cảm ơn cụ thể: cảm ơn điều gì, nhân dịp gì. Lời cảm ơn rõ ràng làm món quà gắn với tình cảm, tránh cảm giác nhờ vả.
Một chi tiết nhỏ nhưng được để ý: xưng hô cho đúng. Gọi bố mẹ người yêu là hai bác hay cô chú tùy tuổi và tùy vùng, gọi thầy cô cũ vẫn xưng em dù mình đã lớn tuổi. Xưng hô đúng làm câu trao quà tự nhiên, còn xưng hô lúng túng thì câu nói khéo đến mấy cũng mất duyên.
Quà lễ gia tiên: xin phép trước khi đặt lên bàn thờ
Dịp Tết, giỗ, đến nhà họ hàng hay người thân, nhiều người mang theo một phần lễ để kính gia tiên nhà đó: hộp bánh, chai rượu, nải chuối, bó hương. Phép thường là trao phần lễ cho gia chủ và xin phép thắp nén hương. Gia chủ sẽ tự đặt lễ lên bàn thờ hoặc mời khách đặt.
Không tự ý bước tới bàn thờ đặt quà khi chưa được mời, vì bàn thờ là không gian riêng của gia đình. Quà biếu người sống và quà lễ gia tiên nên tách riêng; đừng để nguyên giỏ quà biếu lên bàn thờ nếu trong đó có món không hợp thờ cúng.
Phần lễ gia tiên thường giản dị: một hộp bánh, một chai rượu nhỏ, một nải chuối hoặc vài quả bưởi, bó hương. Không cần to, nhưng nên sạch sẽ, nguyên vẹn, gói gọn gàng. Trái cây đặt lên bàn thờ nên là quả tươi đẹp, không dập, không phải quả giả.
Trang phục và tác phong
Đi biếu không cần áo vest hay áo dài, nhưng quần áo nên gọn gàng, kín đáo, hợp với nhà người nhận. Đến nhà người lớn tuổi ở quê, tránh quần short, áo ba lỗ; đến nhà thầy cô hay cấp trên, trang phục đi làm thường ngày là vừa. Ngày Tết, mặc màu tươi sáng được chuộng hơn màu đen tuyền.
Khi vào nhà, để ý chủ nhà có để dép ngoài cửa không để làm theo. Nói vừa đủ nghe, không nhìn ngó đồ đạc quá lâu, không tự ý đi vào các phòng. Nếu được mời nước, mời bánh, nên nhận và dùng một chút để chủ nhà vui, kể cả khi không khát.
Những tình huống khác thường
Người nhận vắng nhà. Gửi quà lại cho người nhà, kèm thiệp ghi tên và lời nhắn, rồi gọi điện hoặc nhắn tin báo cho người nhận. Không treo quà ở cổng hay để trước cửa chung cư.
Trao quà ở cơ quan, nơi đông người. Quà cá nhân nên trao kín đáo, không bày trên bàn làm việc trước mặt đồng nghiệp. Quà cho cả phòng thì ngược lại, nên đặt ở chỗ chung và nói rõ là quà cho mọi người.
Trong buổi gặp có nhiều khách. Nếu nhà đang đông khách, trao quà nhanh gọn cho chủ nhà, nói một câu ngắn, rồi để chủ nhà cất. Đừng làm gián đoạn câu chuyện chung để giới thiệu món quà.
Người nhận đang ốm hoặc mệt. Trao quà cho người nhà, thăm hỏi ngắn và ra về sớm. Sự tế nhị lúc này quý hơn mọi món quà.
Những điều nên tránh khi đi biếu
- Đưa quà bằng một tay, hoặc vừa đưa vừa nghe điện thoại.
- Đặt quà xuống đất, xuống chân ghế, hoặc để lại ở cổng rồi đi.
- Mở quà ra trước mặt chủ nhà để giới thiệu từng món, trừ khi được yêu cầu.
- Nhắc lại món quà nhiều lần trong buổi nói chuyện.
- Đến biếu khi nhà đang có khách đông, đang có việc riêng, mà không hỏi trước.
- Mang quà quá lớn, quá đắt so với quan hệ, khiến người nhận khó đáp lễ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đưa quà ngay khi vừa bước vào cửa?
Nên chào hỏi trước, đợi chủ nhà mời ngồi rồi mới trao. Tuy vậy với quà nặng hoặc quà có đồ tươi cần cất ngay, có thể trao luôn sau lời chào để chủ nhà kịp cất.
Gửi quà qua người khác có bị coi là thất lễ?
Không thất lễ nếu có lý do chính đáng như ở xa, bận việc. Nên gọi điện hoặc nhắn tin trước để người nhận biết, kèm thiệp viết tay ghi rõ người gửi.
Biếu quà người lớn tuổi nên ngồi lại bao lâu?
Khoảng nửa tiếng đến một tiếng là vừa. Người lớn tuổi dễ mệt, nên quan sát và xin phép về khi thấy chủ nhà có dấu hiệu muốn nghỉ.
Chủ nhà từ chối quà thì nên làm gì?
Thường đó là từ chối theo phép. Nhắc lại một lần nhẹ nhàng, ví dụ "dạ, chút quà quê thôi ạ". Nếu người nhận từ chối dứt khoát và có lý do rõ, nên tôn trọng và không ép.
Đi biếu có cần mang quà cho trẻ con trong nhà không?
Không bắt buộc, nhưng một gói bánh kẹo nhỏ hoặc bao lì xì dịp Tết cho trẻ con thường làm không khí vui hơn. Chú ý tránh đồ ăn vặt nhiều phẩm màu nếu bố mẹ trẻ kỹ tính.
