Mùng một Tết cha, mùng ba Tết thầy: lịch biếu quà Tết theo phong tục

Người Việt có câu "Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy". Câu nói ngắn này tóm gọn cả một thứ tự ưu tiên trong việc đi lại, biếu quà ngày Tết: gia đình bên nội trước, bên ngoại sau, rồi đến thầy cô. Dù đời sống hiện đại đã thay đổi nhiều, nhiều gia đình vẫn giữ nếp này như một cách nhắc nhở về đạo hiếu và tôn sư.

Nhưng việc biếu quà Tết không chỉ diễn ra trong ba ngày đầu năm. Ở nhiều nơi, phần lớn quà Tết được trao trong tháng Chạp. Bài này đi qua lịch biếu Tết theo phong tục, từ "đi Tết" cuối năm đến những ngày đầu năm, kèm những điều nên lưu ý ở từng mốc.

Đi Tết trong tháng Chạp

"Đi Tết" là cách gọi quen ở miền Bắc cho việc mang quà đến biếu trước Tết: con cái biếu bố mẹ, con rể biếu bố mẹ vợ, học trò biếu thầy, cấp dưới thăm người lớn trong họ. Thời gian phổ biến là nửa sau tháng Chạp, nhất là sau ngày 23 tháng Chạp tiễn ông Công ông Táo, khi các gia đình bắt đầu sửa soạn đón Tết.

Quà đi Tết thường là thứ để gia đình dùng trong Tết: bánh chưng, giò lụa, rượu, chè, mứt, lạp xưởng, măng khô, nấm hương, gạo nếp. Biếu sớm giúp gia chủ chủ động chuẩn bị cỗ, khác với quà mùng một chủ yếu mang tính chúc mừng. Với người bận rộn ở thành phố, đi Tết trong tháng Chạp cũng nhẹ nhàng hơn chen chúc mấy ngày đầu năm.

Lưu ý: những ngày sát Tết, khoảng 28–30 tháng Chạp, các gia đình rất bận dọn dẹp, nấu cỗ, đón con cháu về. Đi biếu lúc này nên ngắn gọn, đừng ngồi lâu.

Nếu nhà nội và nhà ngoại cùng ở một nơi, nhiều gia đình đi Tết cả hai bên trong cùng một ngày cuối tháng Chạp, quà tương đương nhau để không bên nào chạnh lòng.

Mùng một, mùng hai, mùng ba: ai trước ai sau

Mùng một Tết cha. Ngày đầu năm dành cho gia đình bên nội: con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ, thắp hương gia tiên nhà nội. Quà mùng một thường không quá lớn vì quà Tết chính đã biếu trước đó; quan trọng là lời chúc và sự có mặt. Nhiều nơi có lệ mừng tuổi ông bà, cha mẹ bằng phong bao đỏ.

Mùng hai Tết mẹ. Ngày đi chúc Tết bên ngoại. Con rể và con gái về nhà ngoại, mang theo quà biếu. Trong thực tế, nhiều gia đình linh động đổi thứ tự hoặc gộp ngày khi hai bên ở xa nhau; điều quan trọng là không để bên nào cảm thấy bị bỏ quên.

Mùng ba Tết thầy. Học trò đến chúc Tết thầy cô. Quà Tết thầy theo truyền thống mang tính tượng trưng: chè, rượu, hộp mứt, giỏ trái cây, cành hoa. Học trò cũ đã trưởng thành thường rủ nhau thành nhóm đến thăm thầy, góp chung một phần quà.

Xông đất: người đầu tiên bước vào nhà

Người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa được gọi là người xông đất. Nhiều gia đình tin rằng người này ảnh hưởng tới vận may cả năm, nên thường chủ động nhờ người hợp tuổi, vui vẻ, làm ăn thuận lợi đến xông đất. Người xông đất thường mang theo quà nhỏ mang ý may mắn như gói bánh kẹo, hộp mứt, cành hoa, và lì xì cho trẻ con trong nhà.

Vì tục này, ngày mùng một có một quy tắc ngầm: không tự ý đến nhà người khác thật sớm nếu không được nhờ. Bạn có thể vô tình trở thành người xông đất mà gia chủ không mong muốn, nhất là khi nhà họ có kiêng kỵ về tuổi. Nếu muốn chúc Tết sớm, gọi điện trước hoặc đợi sau buổi trưa mùng một.

Một kiêng kỵ khác: người đang có tang trong năm thường tránh đi chúc Tết, xông đất nhà khác mấy ngày đầu năm. Đây là cách tế nhị để gia chủ khỏi khó xử, không phải quy định cứng.

Lịch biếu quà Tết gợi ý

Bảng dưới gộp các mốc phổ biến. Mỗi gia đình, mỗi vùng có nếp riêng; dùng để tham khảo khi lên kế hoạch.

Biếu Tết thầy cô thời nay

Tết thầy ngày nay vẫn giữ tinh thần cũ: tri ân, tượng trưng, không nặng về vật chất. Với học sinh đang học, phụ huynh nên chọn quà nhỏ, tinh tế như hộp trà, hộp mứt, giỏ trái cây, hoặc một món sản vật quê nhà. Quà có giá trị lớn dễ khiến thầy cô khó xử, nhất là khi trường có quy định riêng về việc nhận quà.

Học trò cũ thì có nhiều tự do hơn. Một nhóm bạn cùng lớp góp tiền mua một giỏ sản vật chọn kỹ, kèm tấm thiệp ký tên cả lớp, thường khiến thầy cô vui hơn nhiều so với món đắt tiền của một người.

Ở xa không về được: biếu Tết thế nào cho trọn

Ngày càng nhiều người làm việc xa quê, có năm không về được Tết. Khi đó, gửi quà về trước khoảng một tuần đến mười ngày để người nhà kịp dùng trong Tết, tránh gửi sát ngày khi các dịch vụ chuyển phát quá tải. Đồ khô, trà, mứt, rượu gửi an toàn hơn đồ tươi.

Món quà lúc này nên kèm một cuộc gọi đúng giao thừa hoặc sáng mùng một, và một tấm thiệp tay gửi theo hộp quà. Với bố mẹ, ông bà ở quê, giọng nói của con cháu đúng thời khắc đầu năm thường quý hơn mọi món quà gửi về.

Lì xì đi kèm quà Tết

Lì xì, hay mừng tuổi, là một phần không tách rời của việc đi chúc Tết. Người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ, con cháu mừng tuổi ông bà, cha mẹ. Khi đến nhà người khác chúc Tết, chuẩn bị sẵn vài bao lì xì nhỏ cho trẻ con trong nhà là điều nhiều người làm, vừa là lời chúc vừa là cách đáp lễ tế nhị nếu nhà đó đã biếu quà mình trước.

Giá trị bao lì xì mang ý nghĩa tượng trưng, không nên quá lớn khiến bố mẹ trẻ ngại. Nên dùng tiền mới, phong bao đỏ hoặc vàng, và trao bằng hai tay kèm lời chúc ngắn gọn.

Những điều nên tránh mấy ngày đầu năm

Nhiều gia đình vẫn giữ những kiêng kỵ dưới đây trong ba ngày Tết; biết để tránh cho gia chủ khỏi phật lòng:

• Đến nhà người khác quá sớm ngày mùng một khi chưa được mời xông đất.
• Biếu quà màu đen trắng toàn bộ, thuốc men, đồ sắc nhọn.
• Nhắc chuyện buồn, chuyện nợ nần, ốm đau trong lúc chúc Tết.
• Làm vỡ đồ trong nhà người khác; nếu lỡ, nói câu chúc may mắn để giải tỏa không khí.
• Đòi nợ, nhắc nợ trong những ngày đầu năm.