"Có đi có lại mới toại lòng nhau" là câu cửa miệng khi nói về biếu tặng. Người Việt hiếm khi nhận quà mà không nghĩ tới chuyện đáp lại, nhưng đáp sao cho khéo lại là chuyện nhiều người lúng túng: đáp ngay thì giống trả nợ, đáp chậm thì sợ người ta nghĩ mình quên; đáp đắt quá thì người kia ngại, đáp rẻ quá thì mình ngại.
Bài này nói về hai dạng đáp lễ: dạng nghi lễ có quy ước rõ như tục lại quả trong ăn hỏi, và dạng thường ngày như đáp quà Tết, quà quê, quà thăm hỏi. Mỗi dạng có cách làm riêng.
Tục lại quả trong lễ ăn hỏi
Lại quả là nghi thức quen thuộc trong lễ ăn hỏi, nhất là ở miền Bắc. Sau khi nhà gái nhận lễ của nhà trai và thắp hương báo cáo gia tiên, nhà gái sẽ chia lại một phần lễ vật từ các tráp để nhà trai mang về. Ý nghĩa là nhà gái nhận tấm lòng, đồng thời "có đi có lại", không nhận hết, và chia sẻ lộc với họ hàng bên nhà trai.
Phần lại quả thường là một phần của mỗi loại lễ vật: vài phong bánh cốm, bánh phu thê, một ít cau, chè, mứt, hoa quả, và đôi khi một phong bì nhỏ gửi theo tráp. Việc chia bao nhiêu khác nhau theo từng vùng và từng gia đình; có nơi chia khoảng một phần nhỏ, có nơi chia gần một nửa. Có nhà gái còn chuẩn bị thêm quà riêng để lại quả thay vì bóc từ tráp.
Nếu bạn là người lo lễ, đừng tự đặt quy tắc. Hỏi người lớn tuổi am hiểu trong họ hoặc thống nhất trước giữa hai bên gia đình, vì mỗi nơi một lệ và hai họ khác vùng rất dễ hiểu lầm nhau ở khâu này.
Nguyên tắc đáp lễ thường ngày
Không đáp ngay tại chỗ bằng món tương đương. Nhận hộp trà rồi rút ngay hộp trà khác ra tặng lại tạo cảm giác như trao đổi hàng hóa, như không muốn mắc nợ. Đáp lễ đẹp nhất là có độ trễ: lần gặp sau, dịp lễ sau, hoặc khi mình đi xa về.
Đáp bằng thứ mình có, không nhất thiết bằng tiền. Người ở quê biếu gạo, mắm, mình ở phố đáp lại bằng món phố có mà quê khó mua; người ở miền Nam gửi trái cây, mình ở miền Bắc gửi lại chè, cốm. Đáp bằng đặc sản nơi mình sống luôn có ý nghĩa.
Giá trị tương đương, không cần hơn. Đáp lễ đắt hơn nhiều so với quà nhận được khiến người kia thấy áp lực phải đáp tiếp, thành vòng lặp mệt mỏi. Tương đương hoặc nhỉnh hơn chút ít là vừa.
Người nhỏ đáp người lớn bằng sự quan tâm. Khi ông bà, cha mẹ, thầy cô cho quà, con cháu và học trò không cần đáp bằng quà đắt; một lần về thăm, một cuộc gọi, một món ăn nấu mang qua là đủ.
Đáp lễ theo từng dịp
Các gợi ý dưới đây là nếp phổ biến, không phải quy định. Điều chỉnh theo quan hệ và thói quen của hai gia đình.
| Dịp nhận quà | Cách đáp phổ biến | Thời điểm |
|---|---|---|
| Quà Tết của họ hàng, hàng xóm | Biếu lại quà Tết hoặc lì xì cho con cháu nhà đó | Trong dịp Tết, khi sang chúc Tết |
| Quà quê người thân gửi lên | Gửi lại đồ phố, thuốc men cho người già, quà cho trẻ nhỏ | Chuyến về quê hoặc lần gửi đồ sau |
| Quà thăm khi ốm | Cảm ơn, khi khỏe sang thăm lại hoặc mời bữa cơm | Sau khi bình phục |
| Quà mừng tân gia, mừng cưới | Mời dự tiệc; ghi nhớ để mừng lại khi nhà kia có việc | Khi người tặng có việc tương tự |
| Quà cảm ơn vì đã giúp | Không cần đáp bằng quà; nhận và cảm ơn chân thành | Ngay khi nhận |
Chuyện "sổ mừng" và áp lực đáp lễ
Ở nhiều vùng, nhất là nông thôn miền Bắc, các gia đình có thói quen ghi lại tiền mừng, quà mừng khi nhà có đám cưới, mừng thọ, tân gia. Mục đích không phải để tính toán mà để khi nhà kia có việc, mình mừng lại cho phải đạo, thường bằng hoặc nhỉnh hơn một chút để bù trượt giá. Đây là cách giữ quan hệ làng xóm, họ hàng bền vững qua nhiều năm.
Mặt trái là áp lực. Khi quà mừng ngày càng to, người có thu nhập thấp cảm thấy nặng nề. Nếu bạn là người tặng, đừng tạo áp lực bằng quà quá lớn với gia đình hoàn cảnh khó khăn. Nếu bạn là người nhận và biết người tặng khó khăn, có thể khéo léo đáp lại bằng sự giúp đỡ việc khác thay vì quà tiền.
Ở thành phố, sổ mừng ít phổ biến hơn, nhưng nguyên tắc nhớ ơn vẫn vậy. Một ghi chú nhỏ trong điện thoại về ai đã mừng gì, dịp nào, giúp bạn không quên đáp lại khi họ có việc, mà cũng tránh được chuyện mừng lại quá ít hay trùng món.
Lấy lộc: khi người nhận chia lại một phần quà
Ngoài lại quả trong ăn hỏi, đời thường cũng có những kiểu "lại quả" nhỏ. Biếu ông bà một hộp bánh, khi về được bà chia lại vài cái "cầm về cho các cháu lấy lộc". Đi lễ chùa mang hoa quả lên dâng, khi về được chia lại một ít lộc. Biếu thầy một giỏ trái cây, thầy bóc vài quả mời cả nhóm ăn cùng ngay tại chỗ.
Đây không phải là từ chối quà mà là cách người lớn san sẻ lại phúc lộc. Nhận phần lộc đó bằng hai tay và cảm ơn, đừng gạt đi. Từ chối phần lộc người lớn chia lại có thể bị hiểu là không trân trọng lòng tốt của họ.
Ngược lại, khi bạn là người được biếu, việc chia lại một chút cho người mang quà đến, nhất là khi họ là người trẻ hay có con nhỏ, là cách đáp lễ ngay tại chỗ mà không hề giống trả nợ. Một vài chiếc bánh, mấy quả cam gói lại kèm câu "mang về cho các cháu" đủ làm người tặng thấy ấm lòng.
Những tình huống đáp lễ khó xử
Nhận quà từ người mình không muốn mắc nợ. Ví dụ đối tác đang chờ mình quyết định một việc. Đáp lễ bằng quà tương đương ngay trong dịp đó, kèm lời cảm ơn lịch sự, là cách giữ quan hệ sòng phẳng. Nếu quà quá lớn hoặc có dấu hiệu vụ lợi, nên từ chối ngay từ đầu.
Quên đáp lễ đã lâu. Đừng đáp vội bằng món đắt để bù. Nhân dịp gần nhất như Tết, Trung thu, sinh nhật, gửi một món có ý nghĩa và lời hỏi thăm là đủ; người tặng thường không nhớ chuyện cũ như mình nghĩ.
Hai nhà ở hai vùng có lệ khác nhau. Nhà này quen đáp lễ ngay, nhà kia quen để dịp sau. Khi chưa rõ, cứ theo nếp của bên nhận quà và hỏi khéo người trung gian.
Đáp lễ bằng sản vật: khéo và ít bị so đo
Sản vật là lựa chọn đáp lễ rất hợp vì khó quy ra giá trị chính xác, nên không tạo cảm giác "trả đủ". Một hũ mắm quê, một túi nấm rừng, một gói chè mới, một hộp bánh đặc sản nơi mình vừa đi công tác về là cách đáp lễ tự nhiên mà người nhận vui vẻ đón.
Mẹo nhỏ: khi đi đâu xa, mua thêm vài phần sản vật nhỏ để sẵn. Khi có người biếu quà, bạn có ngay món đáp lễ mang dấu ấn chuyến đi của mình, thay vì phải chạy ra siêu thị mua vội món đại trà.
Câu hỏi thường gặp
Lại quả bao nhiêu là đúng?
Không có tỷ lệ chung cho cả nước. Mỗi vùng, mỗi gia đình có lệ riêng; có nơi chia một phần nhỏ, có nơi chia nhiều hơn. Nên hỏi người lớn am hiểu trong họ và thống nhất trước giữa hai bên.
Nhận quà rồi không đáp lễ có sao không?
Không phải quà nào cũng cần đáp bằng quà. Quà cảm ơn, quà của người lớn cho người nhỏ thường chỉ cần lời cảm ơn chân thành. Quà mừng giữa các gia đình ngang hàng thì nên nhớ để mừng lại khi có dịp.
Đáp lễ quà Tết bằng lì xì cho con cháu được không?
Được, đây là cách rất phổ biến. Khi sang chúc Tết nhà người đã biếu quà, lì xì cho con cháu họ vừa là lời chúc vừa là cách đáp lễ tế nhị.
Có nên đáp lễ đắt hơn quà đã nhận?
Không nên đắt hơn nhiều. Quà đáp lễ quá lớn khiến người kia áp lực phải đáp tiếp. Tương đương hoặc nhỉnh hơn một chút là vừa, quan trọng là đúng lúc và có ý.
Phong bì lại quả trong ăn hỏi để làm gì?
Ở một số nơi, nhà gái gửi lại nhà trai một phong bì nhỏ theo tráp như lời cảm ơn và lấy lộc cho đội bê tráp. Đây là tục tùy vùng, không bắt buộc.
