Biếu quà ở Bắc, Trung, Nam khác nhau thế nào: những nếp nên biết

Một cô gái Hà Nội lần đầu về nhà người yêu ở Cần Thơ mang theo hộp chè và hộp ô mai gói giấy đỏ cẩn thận, chuẩn bị sẵn câu "cháu có chút quà biếu hai bác". Mẹ người yêu cười, nhận luôn, mở ra mời cả nhà ăn ngay. Cô gái hơi bất ngờ, vì ở nhà mình quà thường được cất đi, mời uống nước nói chuyện trước. Không ai sai, chỉ là hai nếp khác nhau.

Biếu tặng ở ba miền có chung gốc rễ "của ít lòng nhiều", nhưng cách thể hiện khác nhau khá rõ. Bài này điểm lại những khác biệt hay gặp. Cần nói trước: đây là xu hướng chung, không phải khuôn đúc; mỗi gia đình, mỗi thế hệ, mỗi vùng nhỏ trong một miền đều có nếp riêng.

Miền Bắc: trọng lễ, trọng lời

Người miền Bắc, nhất là thế hệ lớn tuổi ở Hà Nội và các tỉnh đồng bằng, coi trọng hình thức và lời nói khi biếu quà. Quà được gói chỉn chu, trao bằng hai tay, kèm câu khiêm tốn như "chút quà lấy thảo". Người nhận thường từ chối khéo một hai lần theo phép rồi mới nhận, và hiếm khi mở quà ngay trước mặt khách.

Việc biếu quà cũng gắn chặt với thứ bậc trong gia đình và họ tộc. Đi Tết theo thứ tự nội trước ngoại sau, con rể đi Tết bố mẹ vợ trong tháng Chạp, học trò đi Tết thầy. Lễ ăn hỏi có tục lại quả rõ ràng. Món được chuộng là chè, rượu, bánh chưng, giò, mứt, cốm và các đồ dùng cho cỗ Tết như măng khô, nấm hương, miến.

Khi biếu người miền Bắc lớn tuổi, nên chú ý xưng hô đúng vai vế, gói quà cẩn thận, và đừng ngạc nhiên nếu họ không mở quà. Việc cất quà đi không có nghĩa là không thích, mà là phép lịch sự.

Miền Trung: kín đáo, tinh, coi trọng nghi lễ

Người Huế và một phần miền Trung nổi tiếng với lối ứng xử nhẹ nhàng, kín đáo. Quà biếu thường không cần to nhưng phải tinh: một hộp mè xửng, mứt gừng, trà cung đình, hộp bánh in. Lời nói khi trao quà mềm mỏng, ý tứ. Người nhận cũng ít bộc lộ cảm xúc mạnh, thường cảm ơn chậm rãi và giữ quà lại.

Miền Trung cũng là vùng coi trọng thờ cúng gia tiên và các ngày giỗ. Đến nhà người Huế dịp giỗ, mang theo phần lễ nhỏ để kính gia tiên và xin phép thắp hương là cách thể hiện sự hiểu chuyện. Ở các tỉnh ven biển miền Trung, quà biếu hay là nước mắm làng nghề, mực khô, cá khô, những sản vật mà người miền khác thấy quý nhưng người địa phương xem là đồ quen.

Khi biếu người miền Trung, đừng phô trương. Một món nhỏ đúng ý, trình bày gọn gàng, kèm lời thăm hỏi chân thành sẽ được quý hơn giỏ quà to.

Miền Nam: cởi mở, thực tế, chia sẻ ngay

Người miền Nam thường xuề xòa hơn trong lễ nghi. Khách đến chơi mang quà, chủ nhà hay nói "tới chơi được rồi, mua chi cho tốn", nhận vui vẻ và nhiều khi mở ra ngay, mời mọi người cùng ăn. Hành động này là cách thể hiện sự quý mến: quà ngon thì chia nhau ăn liền, không cất đi.

Quà ở miền Nam thiên về thực tế: trái cây, bánh trái, đồ ăn, một chai rượu, một thùng nước ngọt cho tiệc. Mâm ngũ quả Tết theo nếp "cầu sung vừa đủ xài", và một số nhà kiêng chuối vì đọc gần "chúi". Quýt hồng Lai Vung, bưởi da xanh, dưa hấu là những thứ quen thuộc ngày Tết.

Khi biếu người miền Nam, có thể bớt câu nệ hình thức. Quà không cần gói cầu kỳ, nhưng nên dùng được ngay hoặc nấu được ngay. Nếu chủ nhà mở quà mời ăn, đừng từ chối, hãy ăn cùng một chút; đó là cách đáp lại sự thân tình.

So sánh nhanh một số nếp

Bảng dưới chỉ là xu hướng hay gặp, đặc biệt ở thế hệ lớn tuổi. Người trẻ ở thành phố lớn thường pha trộn nếp của cả ba miền.

Biếu người khác vùng: vài lưu ý thực tế

Mang đặc sản quê mình. Người khác vùng thường rất thích đặc sản nơi bạn sống, vì đó là thứ họ ít có. Người miền Nam về Bắc mang kẹo dừa, bánh pía, trái cây sấy; người Bắc vào Nam mang chè, cốm, ô mai.

Hỏi trước về khẩu vị. Mắm tôm, mắm ruốc, mắm cá linh là món người vùng này mê, người vùng khác không ăn nổi. Trước khi biếu món nặng mùi, hỏi khéo người trong nhà.

Quan sát rồi làm theo. Khi chủ nhà mở quà mời ăn, ăn cùng; khi chủ nhà cất đi, không hỏi lại. Theo nếp nhà người là cách tôn trọng nhanh nhất.

Chú ý từ ngữ. Một số từ mỗi miền dùng khác nhau. Cái "mắc" ở Nam là đắt, ở Bắc ít dùng; "bánh tét" và "bánh chưng" gần giống nhau nhưng mỗi miền đều tự hào về món của mình. Đừng so sánh hơn kém sản vật hai vùng trước mặt chủ nhà.

Khi hai gia đình khác vùng thành thông gia

Các đám cưới Bắc – Nam ngày càng nhiều, và chuyện lễ vật, lại quả, đáp lễ là chỗ dễ vấp nhất. Nhà trai miền Nam chuẩn bị tráp theo nếp miền Nam, nhà gái miền Bắc lại chờ đợi đủ lễ theo nếp miền Bắc, hai bên đều cảm thấy bên kia "không hiểu chuyện". Cách gỡ là để hai bên cử người lớn trao đổi trước về số tráp, loại lễ vật, có lại quả hay không và lại quả bao nhiêu.

Thường thì nghi lễ nên theo nếp của nhà đang tổ chức lễ. Ăn hỏi diễn ra ở nhà gái thì theo nếp nhà gái nhiều hơn. Quan trọng nhất là hai bên đều thấy được tôn trọng, chứ không phải ai đúng ai sai.

Với quà biếu thông thường giữa hai nhà thông gia khác vùng, cách hay là đổi đặc sản cho nhau: nhà miền Nam gửi ra bánh tét, trái cây, khô cá; nhà miền Bắc gửi vào chè, giò, cốm. Mỗi lần gửi quà là một lần hai bên hiểu thêm về quê của nhau, và chuyện khác nếp dần trở thành chuyện vui để kể.

Người trẻ thành phố: nếp đang pha trộn

Ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, người trẻ từ khắp nơi đến sống và làm việc, nên các nếp biếu tặng pha trộn rất nhiều. Một nhóm đồng nghiệp có thể gồm người Nghệ An, người Huế, người Cần Thơ; quà chia nhau sau chuyến về quê là nhút Thanh Chương, mè xửng, bánh pía, và chẳng ai câu nệ chuyện mở ngay hay để sau.

Nhưng khi người trẻ ấy về nhà người yêu hay biếu bố mẹ, ông bà, nếp của thế hệ lớn tuổi vẫn là chuẩn. Một mẹo đơn giản: với bạn bè đồng trang lứa thì cứ thoải mái, còn với người lớn tuổi thì hỏi người trong nhà họ trước, rồi theo nếp nhà người ta.