Ở miền Bắc, gói chè gần như là món không thể thiếu trong quà Tết. Khách đến chúc Tết, việc đầu tiên chủ nhà làm là tráng ấm pha chè; một gói chè ngon vì thế được dùng tới hết, không bao giờ nằm quên trong tủ. Nhưng "chè ngon" là khái niệm rộng: chè xanh Tân Cương, chè Shan tuyết vùng cao, trà sen Tây Hồ là ba thứ khác hẳn nhau về vị, cách pha và người hợp uống.
Chọn đúng loại cho đúng người nhận quan trọng hơn chọn loại đắt nhất. Một ông cụ uống chè Thái cả đời có thể không quen vị Shan tuyết; một người chỉ thỉnh thoảng uống trà lại thấy trà sen quá đậm mùi. Dưới đây là cách phân biệt và chọn.
Ba loại trà biếu Tết phổ biến khác nhau thế nào
Mức giá thay đổi nhiều theo vụ, loại búp và nơi bán; bảng chỉ so sánh tương đối giữa ba loại.
| Chè xanh Tân Cương | Chè Shan tuyết | Trà sen Tây Hồ | |
|---|---|---|---|
| Vùng | Tân Cương, Thái Nguyên | vùng núi cao: Tuyên Quang (Hà Giang cũ), Lào Cai (Yên Bái cũ), Sơn La | Hà Nội, ướp bằng sen hồ Tây |
| Hình dáng | cánh nhỏ, xoăn chặt, xanh đen | cánh to hơn, búp có lông tơ trắng | chè xanh đã ướp, lẫn mùi sen rõ |
| Vị | chát dịu, hậu ngọt, nước xanh vàng | đậm, chát nhẹ, hậu ngọt sâu, chịu nhiều nước | thơm sen ngát, vị chè nền nhẹ |
| Hợp người nhận | người quen uống chè Thái hằng ngày | người sành trà, thích vị lạ, thích chuyện cây cổ thụ | bậc cao niên, người trọng nghi thức, quà rất trang trọng |
| Giá tương đối | từ vừa đến cao tuỳ loại búp | từ vừa đến cao, cây cổ thụ đắt | cao nhất trong ba loại |
Chè Tân Cương: biết đọc loại búp và vụ hái
Chè Tân Cương có chỉ dẫn địa lý. Đây là vùng chè nổi tiếng nhất của Thái Nguyên, nằm ở phía tây thành phố, quanh các xã Tân Cương, Phúc Xuân, Phúc Trìu. Nhiều gói chè ngoài chợ chỉ ghi "chè Thái" chung chung, có thể là chè vùng khác trong tỉnh hoặc chè tỉnh khác đóng gói lại.
Loại búp quyết định giá. Chè búp thường hái một tôm hai lá; chè nõn tôm hái non hơn; chè đinh chỉ lấy phần tôm nhỏ nhất, cánh như chiếc đinh, giá cao nhất. Biếu người sành, chè nõn tôm hoặc đinh là đủ sang; biếu người uống hằng ngày, chè búp loại tốt dùng thực tế hơn vì đậm và bền nước.
Vụ hái ảnh hưởng mùi. Nhiều người uống lâu năm đánh giá chè vụ thu (khoảng tháng Tám tới tháng Mười dương lịch) thơm và đượm hơn chè hè. Chè Tết thường lấy từ vụ thu hoặc chè sao lại cho dậy mùi. Hỏi người bán chè thuộc vụ nào là câu hỏi hợp lý.
Pha đúng mới thấy ngon. Chè xanh không nên pha nước sôi sùng sục đổ thẳng; để nước sôi nguội bớt chừng một phút, tráng ấm, tráng chè rồi mới hãm. Có thể ghi cách pha lên thẻ quà cho người nhận ít uống chè.
Chè Shan tuyết: quà cho người thích chuyện vùng cao
Shan tuyết là giống chè mọc trên núi cao, nhiều nơi còn những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, búp phủ lớp lông tơ trắng mịn nên gọi là "tuyết". Vùng nổi tiếng gồm Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang) với Lũng Phìn, Cao Bồ; Suối Giàng của Yên Bái cũ (nay thuộc Lào Cai); Tà Xùa và Mộc Châu ở Sơn La. Người dân tộc Mông, Dao, Tày hái búp từ cây cao, có khi phải trèo lên cành.
Chè Shan tuyết làm theo nhiều kiểu: chè xanh sao chảo, chè trắng chỉ phơi héo, chè đen lên men, và chè ép bánh. Với quà Tết, chè xanh và chè trắng Shan tuyết là lựa chọn phổ biến. Vị đậm hơn chè Thái, hậu ngọt dài, pha được nhiều nước, chịu nước nóng hơn. Người quen chè Tân Cương uống lần đầu có thể thấy lạ; nên chọn khi biết người nhận thích khám phá hoặc thích những câu chuyện về cây chè cổ thụ.
Một lưu ý: cụm từ "cổ thụ" bị dùng khá thoải mái trên bao bì. Không có cách nào kiểm chứng tuổi cây qua gói chè. Nếu mua từ nơi không quen, hãy coi đó là chè Shan tuyết vùng cao, đừng trả giá cổ thụ.
Trà sen Tây Hồ: quà trang trọng nhất, cũng dễ mua nhầm nhất
Trà sen kiểu Hà Nội là chè xanh ngon được ướp nhiều lần bằng gạo sen, tức phần nhị vàng tách từ bông sen Bách diệp hồ Tây, hái từ sáng sớm trong mùa sen hè. Theo cách làm truyền thống, ướp một cân trà cần tới cả nghìn bông sen, công phu nhiều đêm, nên giá rất cao và số lượng ít. Cũng có kiểu ướp trà trong nguyên bông sen, buộc lại một đêm rồi lấy ra, thơm nhẹ hơn và hay làm quà mang đi.
Vì giá cao, trà sen giả hoặc pha hương liệu rất nhiều. Trà ướp hương liệu thường có mùi sen gắt, xộc lên ngay khi mở gói, pha nước đầu thơm nồng nhưng nước thứ hai đã nhạt hẳn, uống xong có thể đọng vị hơi đắng gắt ở cổ. Trà sen ướp thật thơm dịu, càng pha càng thấy mùi sen quyện với mùi chè, không bị gắt. Muốn chắc, nên mua ở nơi làm có tiếng, chấp nhận giá cao và số lượng nhỏ.
Trà sen hợp biếu các cụ, những người trọng nghi thức uống trà buổi sáng ngày Tết. Với người trẻ ít uống trà, một gói trà sen lớn dễ thành lãng phí; một hộp nhỏ chừng trăm gam là đủ ý.
Dấu hiệu chè kém chất lượng nên tránh
Dù chọn loại nào, vẫn có vài dấu hiệu chung để loại hàng kém trước khi mua:
- Cánh chè xanh tươi bất thường, bóng như phủ dầu, hoặc màu không đều giữa các cánh: có thể đã tẩm màu hoặc trộn chè cũ.
- Vị ngọt lợ ngay khi nhấp, không phải hậu ngọt đến sau vị chát: có thể có đường hoặc chất tạo ngọt.
- Nhiều vụn, cám, cẫng dưới đáy gói: chè loại thấp hoặc đã bị dồn ép khi vận chuyển.
- Mùi khói, mùi khê, mùi ẩm mốc: sao quá lửa hoặc bảo quản kém.
- Bao bì ghi vùng chung chung, không có tên cơ sở, không ngày sản xuất.
Gói và trao trà biếu Tết sao cho trọn
Trà là món nhạy với độ ẩm và mùi, nên cách đóng gói quyết định trà tới tay người nhận còn thơm hay không.
- Chọn trà đóng trong túi hút chân không hoặc túi có lớp nhôm, rồi mới cho vào hộp giấy, hộp gỗ hay ống tre.
- Không xếp trà cạnh cà phê, mực khô, cá khô, xà phòng hay nến thơm trong cùng giỏ; chè hút mùi rất nhanh.
- Chia nhỏ thành gói khoảng một trăm đến hai trăm gam nếu người nhận ít uống, để mở gói nào dùng hết gói đó.
- Ghi lên thẻ: loại chè, vùng, vụ, cách pha và nhắc giữ nơi khô, kín sau khi mở.
- Nếu biếu kèm bộ ấm chén, chọn ấm nhỏ cho chè xanh; ấm to hợp với chè Shan tuyết pha nhiều người.
Người nhận ít uống chè thì biếu thế nào
Không phải ai cũng có thói quen pha chè buổi sáng. Với gia đình trẻ ở thành phố, một gói chè lớn có thể mở ra uống vài lần rồi để đó tới khi mất mùi. Lúc này nên chọn hộp nhỏ chia gói, mỗi gói vừa một ấm, hoặc chè ướp hoa nhài, hoa sói dễ uống hơn chè mộc. Trà ô long và hồng trà trồng ở Lâm Đồng cũng là lựa chọn dễ uống, pha được cả nóng lẫn lạnh.
Một cách khác là biếu chè kèm một chiếc ấm nhỏ và vài dòng hướng dẫn pha. Người ít uống thường bỏ dở chè vì pha không ngon: nước quá sôi, chè quá nhiều, hãm quá lâu nên đắng. Có hướng dẫn rõ, món quà được dùng hết thay vì nằm trong tủ.
Câu hỏi thường gặp
Biếu trà Tết cho người lớn tuổi nên chọn loại nào?
Nếu người nhận quen uống chè Thái, chè búp hoặc nõn tôm Tân Cương là an toàn nhất. Nếu muốn thật trang trọng, một hộp nhỏ trà sen ướp thật hợp hơn một gói lớn chè thường.
Chè vụ thu khác chè vụ xuân thế nào?
Nhiều người uống lâu năm thấy chè vụ thu thơm và đượm hơn, còn chè xuân non, nước xanh, vị nhẹ. Khác biệt còn tuỳ cách sao và vùng, nên nếm thử vẫn là cách chắc nhất.
Làm sao nhận ra trà sen ướp hương liệu?
Trà ướp hương liệu thường thơm gắt ngay khi mở gói, nước thứ hai đã mất mùi và để lại vị gắt ở cổ. Trà ướp thật thơm dịu, mùi sen giữ được qua vài lần chế nước.
Chè Shan tuyết có phải lúc nào cũng từ cây cổ thụ không?
Không. Shan tuyết là tên giống chè, có cả cây trồng mới lẫn cây cổ thụ. Bao bì ghi cổ thụ không kiểm chứng được, nên chỉ trả giá cao khi mua từ nơi đáng tin.
Một gói trà biếu Tết bao nhiêu gam là vừa?
Khoảng hai trăm đến năm trăm gam với chè xanh hoặc Shan tuyết, tuỳ nhà người nhận đông khách hay không. Trà sen thường chỉ cần một hộp nhỏ chừng trăm gam.
