Tết Đoan Ngọ, mùng 5 tháng 5 âm lịch, còn gọi là tết "giết sâu bọ". Sáng sớm, người ta ăn rượu nếp, hoa quả đầu hè để "diệt sâu bọ" trong người, và ở nhiều làng quê Bắc Bộ, đây cũng là dịp con cháu mang quà về biếu ông bà, cha mẹ, con rể biếu nhà vợ.
Khác với quà Tết Nguyên đán, quà Đoan Ngọ gọn và mang hơi thở mùa hè: vải thiều, mận, dưa hấu, rượu nếp, bánh tro. Bài này gợi ý biếu gì cho đúng lệ từng vùng, cách chọn trái cây đúng vụ và cách giữ cho món quà còn tươi tới tay người nhận.
Đoan Ngọ và tục biếu quà đầu hè
Mùng 5 tháng 5 rơi vào đầu mùa nóng, thời điểm xưa kia người ta tin là sâu bọ, dịch bệnh phát mạnh. Tục ăn rượu nếp, trái cây chua vào buổi sáng sớm ra đời từ đó. Ngày nay, ý nghĩa "giết sâu bọ" đã nhẹ đi, nhưng bữa sáng mùng 5 vẫn là dịp cả nhà ngồi cùng nhau.
Ở nhiều vùng đồng bằng Bắc Bộ, Đoan Ngọ được coi là một trong những dịp con cháu đi biếu, sau Tết Nguyên đán. Con gái đã lấy chồng, con rể thường mang quà về biếu bố mẹ vợ. Lễ không cần lớn: vài cân vải, một hũ rượu nếp, ít bánh, quan trọng là có mặt.
Ở miền Trung và miền Nam, tục biếu ít phổ biến hơn, nhưng mâm cúng và bữa ăn mùng 5 vẫn rất được coi trọng, với bánh ú tro, chè, trái cây.
Mỗi miền ăn gì dịp mùng 5 tháng 5
Món đặc trưng khác nhau theo vùng. Biếu đúng món của nơi người nhận sống sẽ được quý hơn.
| Miền | Món thường có | Gợi ý làm quà |
|---|---|---|
| Bắc Bộ | Rượu nếp cái hoa vàng, vải, mận, dưa hấu, bánh đa kê, chè kê | Vải thiều chín sớm, hũ rượu nếp, ít mận hậu |
| Bắc Trung Bộ, Huế | Chè kê, bánh ú tro, xôi, trái cây | Bánh ú tro, chè kê, trái cây đầu hè |
| Nam Bộ | Bánh ú tro, bánh ú nhân thịt, chè, trái cây chua ngọt | Bánh ú tro, xoài, mận (roi), bưởi |
Sản vật đúng vụ dịp Đoan Ngọ
Vải thiều. Vải Lục Ngạn (Bắc Giang cũ, nay thuộc Bắc Ninh) và vải Thanh Hà (Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng) là hai vùng nổi tiếng nhất. Tết Đoan Ngọ thường rơi vào đầu vụ; lúc này chủ yếu là vải sớm, vải chính vụ thường ngọt đậm hơn vào giữa tháng 6 dương lịch.
Mận hậu, mận tam hoa. Mận hậu Mộc Châu (Sơn La) chín khoảng tháng 5–6, mận tam hoa Bắc Hà (Lào Cai) chín muộn hơn một chút. Mận vị chua ngọt, hợp đúng tinh thần ăn chua "giết sâu bọ".
Rượu nếp. Không phải rượu chưng cất mà là cơm nếp cái hoa vàng ủ men lá, ăn cả cái lẫn nước, vị ngọt, hơi cay nồng. Nếp cái hoa vàng nổi tiếng ở nhiều vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Bánh ú tro, bánh tro. Làm từ gạo nếp ngâm nước tro, gói lá, luộc kỹ, có màu vàng trong, ăn với mật mía hoặc đường. Món đặc trưng của miền Trung và miền Nam dịp mùng 5.
Dưa hấu, xoài. Đầu hè là mùa dưa hấu và xoài; một quả dưa đỏ ruột là món quen trong mâm cúng ở nhiều nơi.
Soạn một giỏ biếu mùng 5 gọn gàng
Giỏ biếu Đoan Ngọ không cần cầu kỳ. Một cách soạn đơn giản cho nhà ông bà hoặc bố mẹ vợ:
- Chọn một giỏ tre hoặc mẹt nhỏ, lót lá chuối hoặc giấy sạch.
- Đặt rượu nếp trong hũ sành hoặc hộp kín ở giữa, chèn chắc để không đổ.
- Xếp hai, ba chùm vải còn cuống lá quanh hũ, thêm ít mận ở một góc cho đủ màu.
- Nếu nhà người nhận ở miền Trung, Nam, thay rượu nếp bằng một xâu bánh ú tro.
- Mang tới vào chiều mùng 4 hoặc sáng sớm mùng 5, trước giờ cả nhà ăn sáng.
Giữ trái cây và rượu nếp tươi tới tay người nhận
Vải hái xuống rất nhanh thâm vỏ. Mua vải chùm còn cành lá tươi, cuống xanh, quả căng. Không rửa trước khi biếu, để nơi thoáng, tránh nắng; nếu phải để qua đêm, cho vào túi giấy rồi để ngăn mát. Vải để ngoài trời nóng hai, ba ngày là vỏ nâu sẫm, cùi kém ngọt.
Rượu nếp tiếp tục lên men sau khi làm, càng để lâu càng chua và nồng. Nên mua hoặc ủ sao cho vừa chín đúng ngày mùng 5, mang đi trong hộp kín, để ngăn mát nếu chưa dùng ngay. Rượu nếp có độ cồn nhẹ nhưng không phải không có; trẻ nhỏ chỉ nên ăn vài thìa, người lái xe nên cẩn thận.
Tự ủ rượu nếp để biếu
Rượu nếp tự ủ là món quà có hồn nhất dịp mùng 5. Cách làm truyền thống khá đơn giản, chỉ cần canh ngày:
- Chọn gạo nếp cái hoa vàng, ngâm vài giờ cho hạt mềm, đồ thành xôi chín đều, hạt còn rời.
- Trải xôi ra mâm cho nguội hẳn; xôi còn ấm nóng dễ làm hỏng men.
- Tán nhỏ men rượu, rắc đều lên xôi, đảo nhẹ tay cho men bám khắp.
- Cho vào hũ sạch hoặc khay lót lá chuối, đậy kín, ủ nơi ấm. Mùa hè thường chỉ cần khoảng hai, ba ngày là xôi ra nước, có mùi thơm nồng ngọt.
- Nếm thử: ngọt dịu, hơi cay là được. Chuyển vào ngăn mát để rượu lên men chậm lại cho tới lúc mang đi biếu.
Biếu bao nhiêu là vừa
Quà Đoan Ngọ mang tính thăm hỏi nên không cần lớn. Một giỏ vài cân vải, một hũ rượu nếp, ít mận là đủ cho nhà ông bà hay bố mẹ vợ. Với gia đình đông con cháu tụ về ăn sáng, có thể mang thêm một quả dưa hấu hoặc vài xâu bánh ú tro để cả nhà cùng ăn.
Nếu ông bà ở xa, có thể gửi trước một thùng vải qua xe khách trong ngày, gói vải trong túi giấy có đục lỗ, không gói nilon kín, rồi gọi điện sáng mùng 5. Rượu nếp không nên gửi xa vì lên men tiếp, dễ trào và chua; nếu muốn ông bà có rượu nếp, nhờ người thân gần nhà ông bà mua hộ hoặc gửi tiền để ông bà tự mua ở chợ quê.
Giá trái cây đầu hè dao động mạnh theo ngày: vải đầu vụ thường đắt, vào chính vụ giá hạ dần; giá ở vườn, ở chợ đầu mối và ở cửa hàng thành phố cũng chênh nhau nhiều. Thay vì chạy theo loại đắt nhất, chọn đúng loại đã chín ngon tại thời điểm ấy sẽ được việc hơn.
Những chuyện dễ sai
Mua vải "chín ép" giá rẻ đầu mùa. Đầu vụ, có lô vải hái non, vỏ đỏ không đều, cùi chua. Nếm thử một quả trước khi mua cả cân, và hỏi rõ là vải sớm hay vải chính vụ.
Vải vùng khác gắn tên Lục Ngạn, Thanh Hà. Vải ngon nổi tiếng nên hay bị mượn tên. Mua ở nơi bán có nguồn rõ, xem quả: vải thiều chính hiệu thường vỏ mỏng, gai thưa, hạt nhỏ.
Rượu nếp ủ chưa tới hoặc quá chua. Rượu ủ chưa đủ ngày còn cứng, ngọt nhạt; ủ quá thì chua gắt. Hỏi người làm ngày ủ và nếm trước. Rượu nếp có váng mốc xanh, đen hoặc mùi hôi chua lạ là hỏng, phải bỏ cả mẻ.
Quên hỏi gia đình người nhận ăn gì. Nhà ông bà miền Nam có thể không quen rượu nếp; nhà miền Bắc ít ăn bánh ú tro. Hỏi trước một câu để quà đúng mâm.
Câu hỏi thường gặp
Tết Đoan Ngọ có bắt buộc phải biếu quà không?
Không bắt buộc. Ở nhiều làng Bắc Bộ, con cháu có lệ về biếu ông bà, bố mẹ vợ dịp này, nhưng quà nhỏ và mang tính thăm hỏi. Quan trọng nhất là cùng gia đình ăn bữa sáng mùng 5.
Rượu nếp có say không?
Rượu nếp có độ cồn thấp nhưng vẫn có cồn, ăn nhiều có thể chuếnh choáng, nhất là với người không quen. Trẻ em chỉ nên ăn ít, người đang lái xe nên tránh.
Vì sao ăn hoa quả chua vào mùng 5 tháng 5?
Theo quan niệm dân gian, ăn trái cây chua, rượu nếp vào sáng sớm mùng 5 giúp "giết sâu bọ" trong người. Đây là tục lệ truyền thống, không nên coi là cách phòng bệnh.
Vải thiều dịp Đoan Ngọ đã ngon chưa?
Tết Đoan Ngọ thường rơi vào đầu vụ vải nên chủ yếu là vải sớm, vị chua ngọt. Vải thiều chính vụ thường ngọt đậm hơn từ khoảng giữa tháng 6 dương lịch, tuỳ năm.
Bánh tro để được bao lâu?
Bánh tro luộc kỹ, để nơi thoáng mát có thể giữ được vài ngày, tuỳ cách làm và thời tiết. Thấy bánh chảy nhớt, có mùi chua lạ thì bỏ. Ăn kèm mật mía hoặc đường cát.
Mùng 5 tháng 5 nên mang quà đến lúc nào?
Nên mang tới chiều mùng 4 hoặc sáng sớm mùng 5, trước bữa sáng của gia đình, để quà kịp dâng cúng và ăn đúng giờ. Đến muộn vào trưa hoặc chiều thì mất ý nghĩa bữa sáng giết sâu bọ.
