Đến rằm tháng Tám, nhiều nhà nhận ba, bốn hộp bánh nướng bánh dẻo cùng lúc, ăn không hết, để quá ngày lại phải bỏ. Người tặng thì lo hộp mình lẫn vào đống hộp giống hệt nhau. Thêm một vài sản vật đúng mùa vào quà Trung thu giải được cả hai chuyện: quà khác đi, và nhà nhận dùng hết.
Mùa thu miền Bắc là mùa của bưởi đầu vụ, hồng, cốm, hạt dẻ; miền Nam thì bưởi, trái cây quanh năm và các loại trà, mứt. Dưới đây là những món hợp dịp, cách nhận hàng chuẩn và cách ghép thành một hộp quà gọn gàng, không phô.
Vì sao nên ghép sản vật vào quà Trung thu
Trung thu xưa vốn là tết của mùa màng: mâm cỗ trông trăng bày bưởi, hồng, na, chuối, thị, cốm, bánh. Chiếc bánh nướng chỉ là một phần của mâm. Khi biếu quà bằng chính những thứ ấy, người nhận nhận ra ngay cái ý "đúng mùa, đúng lệ", nhất là các cụ đã quen mâm cỗ kiểu cũ.
Về mặt thực dụng, sản vật giải quyết chuyện thừa bánh. Một nhà ba thế hệ có thể ăn hết một quả bưởi, một gói cốm trong hai ngày, nhưng khó ăn hết bốn hộp bánh nhân thập cẩm. Trà và hạt dẻ để được lâu, dùng dần sau rằm vẫn ngon.
Thêm nữa, sản vật cho phép cá nhân hoá. Bánh thì hộp nào cũng giống nhau, còn một túi hạt dẻ Trùng Khánh mua tận Cao Bằng hay một gói cốm làng Vòng mua sáng sớm thì có câu chuyện riêng. Người nhận nhớ quà có câu chuyện lâu hơn quà đắt tiền.
Trái cây vào mùa đúng dịp rằm tháng Tám
Rằm tháng Tám âm lịch thường rơi vào giữa tháng 9 đến đầu tháng 10 dương lịch. Bảng dưới là những loại trái cây hay có mặt đúng dịp này; mùa vụ xê dịch theo thời tiết từng năm nên khi mua vẫn phải hỏi người bán.
| Trái cây | Vùng nổi tiếng | Lưu ý khi chọn làm quà |
|---|---|---|
| Bưởi Đoan Hùng | Đoan Hùng, Phú Thọ | Vào vụ khoảng tháng 9–11, dịp Trung thu là đầu vụ. Quả nhỏ vừa tay, vỏ mỏng, cầm nặng, múi ráo. |
| Bưởi Phúc Trạch | Hương Khê, Hà Tĩnh | Chín quanh tháng 8–9, hợp dịp. Vỏ hơi sần, tép mọng, ngọt thanh. |
| Hồng không hạt | Ba Bể, Bắc Kạn cũ (nay thuộc Thái Nguyên) | Chín khoảng tháng 9–10. Mua quả đã ngâm hoặc chín mềm nếu biếu ngay; quả còn chát phải ủ thêm vài ngày. |
| Hồng giòn, hồng treo gió | Đà Lạt, Lâm Đồng | Hồng giòn ăn ngay; hồng treo gió là hồng sấy dẻo, để được vài tuần trong ngăn mát. |
| Na | Chi Lăng, Lạng Sơn | Trung thu là cuối vụ, quả ít và nhỏ hơn đầu vụ. Chọn quả mắt na nở đều, chưa nứt. |
| Bưởi da xanh, bưởi Năm Roi | Bến Tre cũ (nay Vĩnh Long), Bình Minh – Vĩnh Long | Có gần như quanh năm, hợp gửi đi xa vì vỏ dày, chịu va đập. |
Đồ khô và đặc sản để được lâu
Hạt dẻ Trùng Khánh (Cao Bằng). Thu hoạch đúng mùa thu, hạt nhỏ hơn hạt dẻ nhập, vỏ nâu sẫm, ruột vàng, bùi và thơm khi rang. Mua hạt sống để người nhận tự rang hoặc luộc; hạt rang sẵn chỉ ngon trong một, hai ngày.
Cốm làng Vòng (Hà Nội). Món quà mùa thu của người Hà Nội. Cốm tươi gói trong lá sen, buộc lạt, ăn trong hai, ba ngày là đẹp nhất. Nếu người nhận ở xa, chọn bánh cốm hoặc chè cốm thay cho cốm tươi.
Hạt sen Huế. Hạt sen khô hoặc mứt sen là món dễ biếu, để được lâu, hợp người lớn tuổi. Hạt sen ngon có màu ngà, không trắng bóc như hàng tẩy.
Trà. Một gói chè Thái Nguyên hay trà sen đi cùng bánh là cặp đôi kinh điển của đêm trông trăng. Trà còn dùng tiếp được cả tháng sau khi bánh đã hết.
Lạp xưởng, mứt, ô mai. Hợp các gia đình đông người, đặc biệt nhà có khách khứa ra vào dịp rằm. Ô mai ăn kèm trà, lạp xưởng thì dùng cho bữa cơm.
Cách ghép một hộp quà Trung thu gọn và có ý
Hộp quà sản vật Trung thu đẹp nhất là hộp nhỏ mà đủ. Có thể theo thứ tự sau:
- Giữ một phần bánh. Hai chiếc bánh (một nướng, một dẻo) hoặc hộp bốn bánh cỡ nhỏ là đủ giữ lệ, không cần hộp to.
- Thêm một món tươi đúng mùa. Một quả bưởi hoặc vài quả hồng là "linh hồn" của mâm cỗ. Chọn món tươi phù hợp khoảng cách: biếu trong ngày thì cốm tươi, gửi xa thì bưởi vỏ dày.
- Thêm một món khô để dùng dần. Trà, hạt dẻ, hạt sen. Đây là phần người nhận dùng sau rằm.
- Chọn vỏ hộp vừa phải. Khay mây, giỏ tre hoặc hộp giấy cứng là đủ. Hộp gỗ sơn mài đắt tiền làm giá quà tăng mà nhà nhận cũng chẳng biết dùng vỏ hộp vào việc gì.
- Viết vài dòng. Một tấm thiệp nhỏ ghi "cốm mua sáng nay ở làng Vòng" hay "bưởi nhà người quen ở Đoan Hùng" làm món quà có hồn hơn mọi lời chúc in sẵn.
Mua lúc nào và giữ tươi tới ngày trao
Bưởi nên mua trước rằm năm, bảy ngày, để nơi thoáng, không chồng nhiều lớp. Bưởi để thêm vài ngày "ráo nước" vỏ hơi se lại, múi ngọt hơn. Đừng cho bưởi vào túi nilon kín vì vỏ dễ hấp hơi, mốc ở cuống.
Cốm thì ngược lại: chỉ mua trước một ngày, giữ nguyên lá sen, để nơi mát, tuyệt đối không cho vào ngăn đá. Cốm để tủ lạnh lâu sẽ cứng, mất mùi lúa non. Hạt dẻ sống bảo quản trong túi giấy ở ngăn mát, tránh để ở nơi ẩm dễ mọt và mốc.
Hồng mềm rất dễ dập; xếp một lớp trong khay có lót giấy, đặt lên trên cùng hộp quà. Nếu phải chở bằng xe máy, tách hồng ra túi riêng và trao tận tay.
Gợi ý theo từng người nhận
Cùng là quà Trung thu nhưng mỗi người nhận hợp một kiểu. Vài gợi ý để bắt đầu:
- Ông bà, bố mẹ ở miền Bắc: giữ đủ mâm kiểu cũ: một quả bưởi đầu vụ, vài quả hồng, một gói cốm, hai chiếc bánh nhân thập cẩm hoặc đậu xanh, thêm chè Thái. Các cụ thường tự bày mâm nên quà càng "đúng mâm" càng quý.
- Gia đình có con nhỏ: bưởi để trẻ bóc múi, xâu vỏ làm đồ chơi, cốm, hạt dẻ rang. Bớt bánh nhân thập cẩm vì trẻ ít ăn, thay bằng bánh dẻo nhân đậu xanh.
- Người ở miền Nam: cốm làng Vòng và hồng Bắc Kạn là thứ hiếm, nhưng khó gửi tươi. Chọn hồng treo gió Đà Lạt, hạt sen, trà và bưởi da xanh sẽ an toàn hơn.
- Đồng nghiệp, hàng xóm: một túi hạt dẻ hoặc một gói trà nhỏ đi kèm một chiếc bánh là đủ lịch sự, không làm người nhận phải nghĩ chuyện đáp lễ.
- Người sống một mình: tránh hộp to; một gói cốm, hai quả hồng và một gói trà nhỏ vừa ăn hết trong vài ngày.
Những cái bẫy hay gặp khi mua sản vật dịp Trung thu
Bưởi Diễn bán sớm. Bưởi Diễn chính vụ vào cuối năm, gần Tết. Bưởi Diễn bán dịp Trung thu phần nhiều còn non, múi khô và chua. Muốn biếu bưởi vào rằm tháng Tám, chọn bưởi Đoan Hùng, Phúc Trạch hoặc bưởi miền Tây.
Hạt dẻ nhập gắn mác Trùng Khánh. Hạt dẻ nhập thường to, vỏ bóng, đều tăm tắp, giá mềm. Hạt dẻ Trùng Khánh nhỏ hơn, không đều, vỏ mỏng, có lông tơ mịn ở đầu hạt. Thấy hạt to đều mà giá rẻ thì nên nghi.
Cốm nhuộm màu. Cốm thật màu xanh non nhạt, không đều tuyệt đối, có mùi lúa non. Cốm xanh đậm, đều màu, rửa tay thấy màu bám là cốm nhuộm. Mua ở hộ làm cốm quen hoặc chợ có người làng ngồi bán sẽ yên tâm hơn.
Hồng ngâm chưa kỹ. Hồng còn chát mà biếu ngay khiến người nhận ăn thử là bỏ. Hỏi kỹ người bán quả đã ăn được chưa, hoặc dặn người nhận ủ thêm.
Câu hỏi thường gặp
Quà Trung thu có bắt buộc phải có bánh trung thu không?
Không bắt buộc. Với người thân, đồng nghiệp hay gia đình đã nhận nhiều bánh, một giỏ trái cây mùa thu kèm trà vẫn đúng tinh thần rằm tháng Tám. Nếu biếu người lớn tuổi coi trọng lệ, nên giữ ít nhất một, hai chiếc bánh cho đủ mâm.
Trung thu nên mua bưởi gì để biếu?
Dịp rằm tháng Tám hợp nhất là bưởi Đoan Hùng đầu vụ và bưởi Phúc Trạch. Bưởi da xanh, bưởi Năm Roi có quanh năm, vỏ dày nên tiện gửi xa. Bưởi Diễn để dành cho Tết.
Cốm làng Vòng có gửi đi tỉnh xa được không?
Cốm tươi chỉ ngon hai, ba ngày và dễ chua nếu bị bí hơi, nên gửi xa rất rủi ro. Có thể thay bằng bánh cốm, chè cốm hoặc cốm sấy khô; nếu vẫn muốn gửi cốm tươi thì chọn chuyến xe đến trong ngày.
Hạt dẻ Trùng Khánh để được bao lâu?
Hạt sống bảo quản trong túi giấy ở ngăn mát tủ lạnh có thể giữ được vài tuần, nhưng nên dùng sớm vì hạt để lâu dễ khô ruột, mọt hoặc mốc. Hạt đã rang nên ăn trong ngày.
Một hộp quà Trung thu sản vật nên có bao nhiêu món?
Ba đến bốn món là vừa: một ít bánh, một món tươi đúng mùa, một món khô dùng dần, có thể thêm trà. Nhiều hơn thường làm hộp nặng, khó trình bày và dễ có món bị bỏ phí.
