Quà sâm cho người lớn tuổi: sâm Ngọc Linh, sâm Hàn và chuyện thật giả

Trong văn hoá biếu tặng của người Việt, sâm là món quà mang ý nghĩa đặc biệt: chúc người nhận khoẻ mạnh, sống lâu, và cũng nói lên sự trân trọng của người tặng. Từ hộp hồng sâm Hàn Quốc quen thuộc đến củ sâm Ngọc Linh đắt đỏ, sâm luôn có mặt trong danh sách quà biếu người lớn tuổi, cấp trên, thầy thuốc.

Nhưng sâm cũng là mặt hàng bị làm giả nhiều nhất, và không phải ai dùng sâm cũng hợp. Bài này giúp bạn hiểu các loại sâm phổ biến, nhận ra chiêu làm giả thường gặp và biết khi nào cần khuyên người nhận hỏi bác sĩ, để món quà quý không trở thành món quà lo.

Sâm Ngọc Linh: quý, hiếm, và bị giả mạo nhiều nhất

Sâm Ngọc Linh là loài sâm đặc hữu của Việt Nam, mọc tự nhiên ở vùng núi Ngọc Linh, thuộc địa phận huyện Nam Trà My (Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng) và các huyện Tu Mơ Rông, Đắk Glei (Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi). Cây mọc ở độ cao lớn, dưới tán rừng ẩm, lớn rất chậm. Sâm hoang dã gần như cạn kiệt, phần lớn sâm trên thị trường hiện nay là sâm trồng dưới tán rừng trong vùng.

Vì giá rất cao, sâm Ngọc Linh bị làm giả bằng nhiều cách: dùng củ tam thất, sâm Trung Quốc hoặc sâm trồng nơi khác giả làm sâm Ngọc Linh, thậm chí dùng củ của loài cây khác. Người không chuyên gần như không thể phân biệt chắc chắn bằng mắt thường, nhất là khi sâm đã thái lát, ngâm rượu hay làm thành cao.

Lời khuyên thực tế: chỉ mua sâm Ngọc Linh khi có nguồn gốc rõ ràng từ vùng trồng, có tem truy xuất và giấy tờ của cơ quan quản lý địa phương. Nếu không chắc, chọn món khác. Món quà quý mà là hàng giả còn tệ hơn món quà bình thường mà thật.

So sánh các loại sâm hay làm quà

Bảng sau giúp bạn chọn theo mục đích và ngân sách; giá cụ thể biến động mạnh theo tuổi sâm, dạng sản phẩm và nơi bán:

Hồng sâm Hàn Quốc: dễ chọn, dễ dùng

Với đa số người tặng, hồng sâm Hàn Quốc là lựa chọn thực tế hơn cả. Hồng sâm là nhân sâm được hấp và sấy khô, có màu nâu đỏ, để được lâu. Sản phẩm rất đa dạng: hộp củ khô cho người quen sắc nước, hộp cao sâm pha nước nóng, hộp nước sâm đóng gói từng gói nhỏ uống liền, kẹo sâm.

Với người lớn tuổi, dạng nước đóng gói từng gói hoặc cao sâm thường tiện hơn củ khô vì không phải sắc. Khi mua, xem nhãn phụ tiếng Việt của sản phẩm nhập khẩu, thông tin nhà nhập khẩu, thành phần và hàm lượng sâm. Hàng xách tay không nhãn phụ khó kiểm tra nguồn gốc, và nhiều sản phẩm "sâm Hàn" thực chất chỉ chứa lượng chiết xuất rất nhỏ.

Nếu người nhận thường xuyên uống trà, kẹo sâm hoặc trà sâm là quà nhẹ nhàng, giá vừa phải, hợp làm quà thăm hỏi không quá trang trọng.

Sâm Lai Châu: cái tên mới, cần thận trọng hơn

Sâm Lai Châu là loài sâm mọc ở vùng núi cao của tỉnh Lai Châu, có họ hàng gần với sâm Ngọc Linh. Những năm gần đây, tỉnh đã có các dự án bảo tồn và trồng sâm dưới tán rừng, nên sản phẩm bắt đầu xuất hiện nhiều hơn. Vì thị trường còn mới, giá cả và chất lượng chưa đồng đều, hàng trôi nổi cũng nhiều.

Nếu muốn biếu sâm Lai Châu, hãy ưu tiên mua từ các hợp tác xã, doanh nghiệp có vùng trồng được địa phương công nhận, sản phẩm có nhãn và giấy tờ nguồn gốc. Tránh mua củ sâm bán dạo ven đường hay qua mạng xã hội không rõ người bán, dù giá có vẻ rẻ hơn.

Chọn hộp sâm theo người nhận

Không phải cứ đắt là hợp. Vài gợi ý theo hoàn cảnh người nhận:

• Ông bà, cha mẹ khoẻ mạnh, quen dùng sâm: hộp hồng sâm củ khô hoặc cao sâm, kèm hướng dẫn liều dùng trên nhãn.
• Người lớn tuổi sống một mình, ngại nấu nướng: nước hồng sâm đóng gói từng gói nhỏ, mở ra uống liền.
• Đồng nghiệp, người quen xã giao: trà sâm hoặc kẹo sâm, giá vừa phải, không quá trang trọng.
• Người đang điều trị bệnh mạn tính: cân nhắc chọn món quà khác, hoặc tặng kèm lời dặn hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Ai cần hỏi bác sĩ trước khi dùng sâm

Người đang dùng thuốc chống đông máu. Sâm có thể ảnh hưởng đến tác dụng của một số thuốc chống đông. Người lớn tuổi có bệnh tim mạch thường dùng loại thuốc này, nên đây là lưu ý quan trọng nhất.

Người bị tăng huyết áp, mất ngủ. Một số người dùng sâm thấy khó ngủ, hồi hộp hoặc huyết áp dao động. Người có các vấn đề này nên dùng lượng nhỏ và hỏi bác sĩ.

Người tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết. Sâm có thể ảnh hưởng đến đường huyết, kết hợp với thuốc có thể làm đường huyết thay đổi khó lường.

Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em. Không nên tự ý dùng sâm. Nếu muốn biếu gia đình có người thuộc nhóm này, chọn món quà khác.

Người sắp phẫu thuật. Thường được khuyên ngừng các thực phẩm bổ sung như sâm một thời gian trước mổ. Người nhà nên hỏi bác sĩ điều trị.

Rượu sâm: quà biếu cần cân nhắc

Rượu ngâm sâm là món quà quen thuộc, nhất là sâm Ngọc Linh ngâm nguyên củ trong bình thuỷ tinh. Trước khi chọn, nên nghĩ đến mấy điều:

• Rượu ngâm sâm vẫn là rượu. Người lớn tuổi có bệnh gan, tim mạch, tiểu đường thường được khuyên hạn chế hoặc tránh đồ uống có cồn.
• Rượu sâm bán trôi nổi có nguy cơ dùng rượu không rõ nguồn gốc, thậm chí có methanol. Chỉ mua rượu có nhãn, có cơ sở sản xuất rõ ràng.
• Củ sâm ngâm trong bình rất khó kiểm tra thật giả, kể cả với người có kinh nghiệm.
• Uống có chừng mực, không uống khi lái xe. Lời dặn này nên kèm theo khi tặng.

Cách biếu sâm cho phải phép

Sâm hợp biếu vào dịp Tết, mừng thọ, thăm người lớn tuổi hoặc cảm ơn người có công giúp đỡ. Hộp sâm nên giữ nguyên bao bì, có nhãn rõ ràng; với sâm củ tươi, kèm hướng dẫn bảo quản lạnh và cách dùng.

Khi trao, không cần nhấn mạnh giá trị hay tác dụng của sâm. Một câu chúc sức khoẻ là đủ. Người lớn tuổi thường quý sự ân cần hơn những lời giới thiệu về công dụng, và những lời đó cũng dễ khiến món quà nghe như quảng cáo. Nếu biết người nhận đang điều trị bệnh, nên nói thêm: "Bác hỏi bác sĩ xem có hợp không rồi hãy dùng". Câu này thể hiện sự quan tâm, không làm mất ý nghĩa món quà.