Ở nhiều gia đình Việt, ông bà, cha mẹ ngoài sáu mươi có ít nhất một bệnh mạn tính như tiểu đường, tăng huyết áp hay gout. Vậy mà quà biếu lại thường là bánh kẹo, mứt Tết, giò chả, mắm, khô cá, rượu: đúng những thứ người bệnh được dặn kiêng. Kết quả là món quà hoặc bị cất đi, hoặc được ăn trong cảm giác áy náy, có khi làm bệnh nặng thêm.
Biếu quà cho người có bệnh mạn tính không khó nếu bạn biết vài nguyên tắc. Bài này gợi ý sản vật nên chọn, món nên tránh theo từng bệnh, và cách đọc nhãn để không bị đánh lừa bởi những chữ như "dành cho người tiểu đường". Chế độ ăn cụ thể của từng người vẫn phải theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Hỏi thăm sao cho tế nhị
Không ai muốn bị nhắc đến bệnh của mình mỗi lần nhận quà. Thay vì hỏi thẳng người lớn tuổi "bác bị tiểu đường à", hãy hỏi con cháu trong nhà: "Dạo này ông bà ăn uống có phải kiêng gì không?". Người trong nhà thường biết rõ nhất bác sĩ dặn gì.
Khi trao quà, cũng không cần giải thích món này "dành cho người bệnh". Một hộp trà ngon, một túi hạt rang mộc, một giỏ trái cây ít ngọt tự nó đã là món quà đẹp. Người nhận hiểu sự chu đáo của bạn mà không phải nghe nhắc đến bệnh.
Nên chọn và nên tránh theo từng bệnh
Bảng dưới là định hướng chung. Mỗi người có mức độ bệnh và chỉ định khác nhau:
| Bệnh | Sản vật thường hợp | Món quen nhưng nên tránh |
|---|---|---|
| Tiểu đường | Hạt điều, hạt mắc ca rang mộc; trà không đường; trái cây ít ngọt như bưởi, ổi, dùng lượng vừa | Mứt, kẹo, bánh ngọt, mật ong, trái cây sấy có đường, nước ép đóng chai, rượu ngọt |
| Tăng huyết áp, tim mạch | Hạt không muối, trà, trái cây tươi, gạo lứt, các loại đậu | Nước mắm, mắm tôm, khô cá, khô mực, chà bông, giò chả, hạt rang muối, dưa muối |
| Gout | Trái cây tươi, rau củ, trà nhẹ, hạt không muối | Hải sản khô, nội tạng, thịt đỏ chế biến, rượu bia, yến tẩm đường nhiều |
| Bệnh thận mạn | Chỉ chọn sau khi hỏi bác sĩ hoặc người nhà | Đồ mặn, nhiều đạm, nhiều trái cây giàu kali như chuối, cam, nước dừa |
Những sản vật hợp làm quà
Hạt rang mộc. Hạt điều Bình Phước cũ (nay thuộc Đồng Nai), hạt mắc ca trồng ở Tây Nguyên và vùng núi phía Bắc, rang mộc không muối, không đường là món ăn vặt hợp với nhiều người bệnh mạn tính. Hạt có nhiều năng lượng nên vẫn cần dùng lượng nhỏ mỗi ngày.
Trà ngon không đường. Chè Tân Cương Thái Nguyên, trà Shan tuyết, trà ô long Lâm Đồng hay trà hoa cúc là những món quà không có đường, không có muối. Người lớn tuổi thường quen uống trà, nên món này dùng được hằng ngày.
Trái cây tươi đúng mùa. Bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ), bưởi da xanh miền Tây, ổi, táo là lựa chọn ít ngọt hơn các loại trái cây như xoài chín, nhãn, vải, sầu riêng. Người tiểu đường vẫn ăn được trái cây với lượng vừa phải.
Gạo và ngũ cốc nguyên hạt. Gạo lứt, gạo mầm, các loại đậu từ vùng trồng có tiếng là món quà thực dụng. Người bệnh có thể dùng trong bữa ăn hằng ngày theo hướng dẫn dinh dưỡng.
Đồ dùng hỗ trợ. Một bình giữ nhiệt pha trà, một bộ ấm chén, một đôi giày đi bộ tốt cũng là quà sức khoẻ, không phải lo chuyện kiêng ăn.
Đọc nhãn: "không đường" chưa chắc là không ngọt
Các sản phẩm ghi "dành cho người tiểu đường", "không đường", "ít muối" ngày càng nhiều. Một vài điều nên biết trước khi chọn:
- "Không đường" thường là không thêm đường kính, nhưng có thể dùng chất tạo ngọt khác. Bánh làm từ bột mì, bột gạo vẫn làm tăng đường huyết dù không có đường.
- Đường từ trái cây vẫn là đường. Trái cây sấy "không thêm đường" vẫn chứa đường tự nhiên cô đặc, ăn nhiều vẫn ảnh hưởng đến đường huyết.
- "Ít muối" cần so với sản phẩm gốc. Nước mắm, khô cá ít muối vẫn có thể mặn hơn nhiều món khác. Người bị tăng huyết áp nặng vẫn nên dùng hạn chế.
- Đọc bảng thành phần và giá trị dinh dưỡng, không chỉ nhìn dòng chữ to ở mặt trước bao bì.
- Không tin lời quảng cáo chữa bệnh. Thực phẩm không thay được thuốc, và sản phẩm hứa "hạ đường huyết", "hết cao huyết áp" là dấu hiệu nên tránh.
Quà Tết cho người bệnh mạn tính
Tết là lúc khó nhất, vì quà Tết truyền thống gần như toàn đồ ngọt và đồ mặn. Thay vì giỏ quà mứt, bánh, rượu, có thể kết một giỏ gồm trà ngon, hạt rang mộc, một hộp trái cây tươi ít ngọt, một gói gạo ngon. Giỏ quà vẫn đầy đặn, đẹp mắt mà người nhận dùng được.
Nếu vẫn muốn có chút bánh kẹo cho không khí Tết, chọn lượng nhỏ, đóng gói từng chiếc để người nhận chỉ dùng một ít mỗi lần, hoặc để mời khách. Một hộp bánh nhỏ tinh tế dễ dùng hơn một thùng bánh lớn.
Kết một giỏ quà ít đường, ít muối
Gợi ý từng bước để giỏ quà vừa đẹp vừa phù hợp:
- Chọn món chính là trà hoặc cà phê ngon không đường.
- Thêm một đến hai túi hạt rang mộc, mỗi túi nhỏ khoảng 200 đến 300 gam để dùng dần.
- Thêm trái cây tươi ít ngọt theo mùa, chọn quả đẹp, vừa chín tới. Số lượng vừa phải để người nhận ăn hết trong vài ngày.
- Có thể thêm một gói gạo lứt hoặc đậu từ vùng trồng có tiếng.
- Đóng trong giỏ hoặc hộp giấy kraft, kèm thiệp chúc sức khoẻ. Không cần ghi "dành cho người bệnh".
Những sai lầm hay gặp khi biếu người bệnh mạn tính
Kể cả khi đã biết người nhận có bệnh, nhiều người vẫn mắc những lỗi sau:
- Biếu đồ "bổ" thay cho đồ ngọt: yến chưng đường, nước sâm có đường, mứt gừng, tưởng là tốt nhưng lượng đường không ít hơn bánh kẹo.
- Biếu thực phẩm chức năng quảng cáo chữa bệnh: người lớn tuổi có thể tin và bỏ thuốc đang dùng, hậu quả rất nguy hiểm.
- Biếu rượu thuốc: rượu ngâm dù với thảo dược gì cũng vẫn là rượu, không hợp với người tiểu đường, tăng huyết áp, gout.
- Biếu quá nhiều: một giỏ hạt hai ký người già ăn cả tháng không hết, dễ ôi dầu. Túi nhỏ, ăn hết rồi biếu tiếp tốt hơn.
- Nhắc bệnh khi trao quà: câu "cái này cho người tiểu đường đấy" làm người nhận ngượng. Để món quà tự nói.
Khi người nhận vẫn thích món mặn, món ngọt
Có những người lớn tuổi rất mê một món quê như mắm cá, bánh in, mứt gừng và buồn khi bị con cháu cấm hẳn. Trong trường hợp này, không cần tước đi niềm vui đó hoàn toàn. Một hũ nhỏ, một hộp nhỏ, đủ để thưởng thức vài lần trong dịp Tết, kèm lời nhắc ăn ít, có khi lại là món quà khiến người nhận vui nhất.
Điều quan trọng là phần lớn giỏ quà vẫn là món người bệnh dùng được hằng ngày, còn món "thèm" chỉ là điểm xuyết. Cân bằng như vậy vừa chiều được người nhận, vừa không làm trái lời bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Người tiểu đường có ăn được hạt điều không?
Hạt điều rang mộc không muối, không đường có thể dùng với lượng nhỏ mỗi ngày. Hạt nhiều năng lượng nên cần kiểm soát lượng. Chế độ cụ thể nên theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Biếu mật ong cho người tiểu đường có được không?
Không nên. Mật ong chứa nhiều đường và làm tăng đường huyết như các loại đường khác. Nếu muốn quà tự nhiên, chọn trà không đường hoặc hạt rang mộc.
Người huyết áp cao có ăn được nước mắm không?
Người tăng huyết áp thường được dặn giảm muối, trong đó có nước mắm. Có thể dùng lượng nhỏ, pha loãng khi chấm. Không nên biếu nước mắm số lượng lớn cho người đang kiêng mặn.
Người bị gout có uống trà được không?
Trà nhẹ thường không phải món cần tránh với người bị gout, khác với rượu bia và hải sản. Tuy vậy, chế độ ăn cụ thể nên theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Quà Tết cho người tiểu đường nên chọn gì?
Trà ngon không đường, hạt rang mộc, trái cây tươi ít ngọt, gạo lứt là những lựa chọn phù hợp. Tránh mứt, kẹo, bánh ngọt và rượu ngọt.
