Mật ong là món quà sức khoẻ được biếu nhiều nhất: giá vừa phải, để được lâu, người già người trẻ đều dùng. Nhưng cũng vì phổ biến mà chợ mật ong rất lẫn lộn. Cùng là "mật ong rừng nguyên chất", có chai là mật thật của người nuôi ong, có chai là mật nuôi bằng đường, có chai pha siro.
Món quà mật ong tốt không cần là loại đắt nhất. Nó cần đúng ba điều: rõ nguồn gốc, đúng loại hợp người nhận, và đi kèm lời dặn dùng an toàn. Bài này giúp bạn chọn được cả ba.
Bốn loại mật ong Việt hay được chọn làm quà
Mỗi vùng hoa cho một loại mật khác nhau về màu, mùi và mùa thu hoạch. Biết những khác biệt này giúp bạn hỏi người bán đúng câu và chọn hợp khẩu vị người nhận:
| Loại mật | Vùng nổi tiếng | Mùa lấy mật | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Mật hoa bạc hà | Cao nguyên đá Đồng Văn, Mèo Vạc (Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang) | Cuối thu, đầu đông khi bạc hà dại nở tím | Màu vàng, thơm the nhẹ, hay kết tinh mịn như mỡ khi trời lạnh |
| Mật hoa nhãn | Vùng nhãn Hưng Yên và nhiều tỉnh trồng nhãn | Mùa xuân khi nhãn ra hoa | Vàng sáng, thơm mùi nhãn rõ, vị ngọt thanh, dễ uống |
| Mật hoa cà phê | Tây Nguyên: Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng | Đầu năm, mùa hoa cà phê trắng rẫy | Màu hổ phách sẫm, mùi đậm, hậu hơi đắng |
| Mật ong rừng tràm | U Minh Hạ (Cà Mau), U Minh Thượng (Kiên Giang cũ, nay thuộc An Giang) | Mùa khô khi tràm nở | Màu sẫm, mùi đặc trưng của hoa tràm |
Chọn loại nào cho người nhận nào
Với ông bà, cha mẹ quen pha mật ong với nước ấm buổi sáng, mật hoa nhãn là lựa chọn an toàn: thơm, ngọt dịu, ai uống cũng quen. Với người thích thứ lạ hoặc người từng đi Hà Giang, mật bạc hà có câu chuyện cao nguyên đá và mùa hoa tím rất dễ kể. Mật cà phê và mật tràm có vị đậm, hợp người đã quen mật ong và thích mùi rõ.
Nếu người nhận ở phương xa, nên nghĩ đến việc vận chuyển. Mật ong là chất lỏng, đi máy bay phải để hành lý ký gửi và bọc kỹ; gửi xe phải chèn chống vỡ. Chai nhựa thực phẩm dày hoặc lọ thuỷ tinh có nắp vặn chặt, quấn màng bọc, đặt trong hộp giấy cứng là cách làm phổ biến.
Về dung tích, một chai nửa lít đến một lít là vừa cho một gia đình dùng trong vài tháng. Biếu cả can lớn nhìn có vẻ hào phóng, nhưng người nhận dùng lâu, mở ra đậy vào nhiều lần dễ hút ẩm và lên men.
Kết tinh không phải là dấu hiệu mật giả
Mật kết tinh là hiện tượng tự nhiên. Mật ong chứa nhiều đường glucose, khi trời lạnh hoặc để lâu sẽ kết tinh thành dạng sệt, hạt mịn hoặc hạt thô. Mật bạc hà nổi tiếng là kết tinh nhanh và mịn. Nhiều người tưởng mật "lại đường" là mật pha, rồi bỏ đi rất phí.
Làm tan bằng cách ngâm ấm. Đặt lọ mật vào nồi nước ấm khoảng 40 đến 45 độ, khuấy nhẹ cho tan. Không đun sôi hay cho vào lò vi sóng, vì nhiệt cao làm mất hương và thay đổi chất lượng mật.
Mật không bao giờ kết tinh chưa chắc là mật tốt. Một số loại mật tự nhiên ít kết tinh, nhưng mật đã bị đun nóng, lọc quá kỹ hoặc pha siro cũng có thể không kết tinh. Không dùng một dấu hiệu duy nhất để kết luận.
Mật pha và những phép thử không đáng tin
Thử đốt bấc, nhỏ lên giấy, thả vào nước. Những mẹo dân gian này được truyền nhiều trên mạng nhưng không phân biệt được mật thật với mật pha khéo. Mật có độ ẩm thấp thì cháy bấc, nhỏ giọt tròn, dù đó là mật nuôi bằng đường.
Mật nuôi đường là chuyện khó nhìn thấy. Ong được cho ăn nước đường trong mùa thiếu hoa vẫn làm ra "mật ong", nhưng mùi hoa nhạt và giá trị khác hẳn mật hoa tự nhiên. Chỉ có phân tích phòng thí nghiệm mới phân biệt chắc chắn.
Dấu hiệu nên nghi ngờ. Giá quá rẻ so với mặt bằng chung; chai không nhãn, không địa chỉ; "mật rừng nguyên chất" bán quanh năm với số lượng lớn; mùi ngọt mà không có hương hoa; nổi bọt nhiều và có vị chua do lên men.
Cách đáng tin hơn. Mua từ người nuôi ong hoặc hợp tác xã có địa chỉ cụ thể, sản phẩm có nhãn đầy đủ, có thể có mã truy xuất nguồn gốc. Với số lượng lớn làm quà cho công ty, có thể hỏi người bán phiếu kiểm nghiệm của lô hàng.
Mua đúng mùa, đúng người làm
Mật ong có mùa. Mật hoa nhãn thường có vào khoảng xuân sang hè, mật bạc hà vào cuối năm, mật cà phê vào đầu năm theo mùa hoa trên rẫy. Mua gần mùa thu hoạch, bạn dễ gặp mật mới, hỏi được người nuôi ong lấy ở đâu, đợt nào. Một người bán nói được rõ đàn ong đặt ở vùng nào, quay mật tháng nào thường đáng tin hơn người chỉ nhắc chữ "nguyên chất".
Nếu cần số lượng lớn làm quà cho cơ quan, nên đặt sớm trước dịp lễ và thống nhất loại mật, dung tích, kiểu chai. Mật cùng một lô sẽ đồng đều màu và mùi, hộp quà nhìn chỉn chu hơn.
Ai không nên dùng hoặc cần cẩn thận
Mật ong là thực phẩm, không phải thuốc. Khi biếu, đây là những điều nên biết để dặn người nhận một cách tế nhị:
- Trẻ dưới 12 tháng tuổi tuyệt đối không dùng mật ong, kể cả một lượng nhỏ hay bôi lên núm vú giả. Mật có thể chứa bào tử vi khuẩn gây ngộ độc nguy hiểm cho trẻ nhỏ. Nếu nhà người nhận có em bé, nên nói rõ điều này.
- Người bị tiểu đường cần nhớ mật ong vẫn là đường. Không nên biếu mật ong như một "đồ ngọt dành cho người tiểu đường". Người bệnh cần hỏi bác sĩ về lượng dùng.
- Người dị ứng phấn hoa hoặc dị ứng sản phẩm từ ong có thể phản ứng với mật ong, nhất là mật thô chưa lọc.
- Người đang điều trị bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên, đặc biệt khi ăn uống theo chế độ riêng.
Bảo quản để mật giữ chất lượng
Mật ong để được lâu nếu bảo quản đúng. Có thể in mấy dòng này vào thiệp kèm quà:
- Đậy chặt nắp sau mỗi lần dùng, vì mật hút ẩm từ không khí rất nhanh.
- Để nơi khô, thoáng, tránh nắng trực tiếp; không cần để tủ lạnh. Để tủ lạnh mật sẽ kết tinh nhanh hơn.
- Dùng thìa khô, sạch; thìa ướt đưa nước vào làm mật dễ lên men chua.
- Pha mật với nước ấm, không pha với nước sôi để giữ hương.
- Nếu mật nổi bọt nhiều, có mùi chua hoặc mùi rượu, mật đã lên men, không nên dùng tiếp.
Trình bày hộp quà mật ong
Một chai mật ong đơn độc trông khá đơn giản. Có thể phối thành hộp quà nhỏ gồm một chai mật, một gói trà xanh hoặc trà gừng, một túi chanh sấy hoặc gừng lát sấy, để người nhận pha trà mật ong gừng ngay. Hộp quà như vậy hợp biếu người lớn tuổi dịp Tết, dịp thăm hỏi mùa lạnh.
Nếu chọn lọ thuỷ tinh, hãy chọn loại nắp vặn kín và lót giấy rơm. Kèm một tấm thiệp ghi loại mật, vùng lấy mật, mùa thu hoạch và lời dặn trẻ dưới một tuổi không dùng. Lời dặn này cho thấy người tặng chu đáo chứ không phải làm mất vui.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong để được bao lâu?
Mật ong có độ ẩm thấp, đậy kín và để nơi khô mát có thể dùng được rất lâu. Thực tế nên dùng trong vòng một đến hai năm để giữ hương, và theo hạn ghi trên nhãn nếu có.
Mật ong bạc hà kết tinh trắng có phải mật pha đường không?
Không. Mật bạc hà nổi tiếng là kết tinh nhanh và mịn khi trời lạnh, trông như mỡ đông. Ngâm lọ vào nước ấm khoảng 40 độ, mật sẽ tan lại.
Người tiểu đường có dùng mật ong được không?
Mật ong chứa nhiều đường nên làm tăng đường huyết như các loại đường khác. Người tiểu đường cần hỏi bác sĩ về lượng dùng, không nên coi mật ong là thực phẩm thay đường an toàn.
Mật ong mang lên máy bay được không?
Mật ong là chất lỏng. Hành lý xách tay chỉ được mang chai nhỏ theo quy định chất lỏng, chai lớn phải để hành lý ký gửi, bọc chống vỡ và rò rỉ. Mang ra nước ngoài cần kiểm tra thêm quy định kiểm dịch.
Mật ong có màu sẫm là mật kém chất lượng?
Màu mật phụ thuộc loại hoa. Mật hoa cà phê, mật tràm thường sẫm màu, mật hoa nhãn sáng màu hơn. Màu không quyết định chất lượng; nguồn gốc và cách bảo quản quan trọng hơn.
