Giỗ là dịp con cháu tưởng nhớ người đã khuất và cũng là dịp họ hàng gặp nhau. Ai đến ăn giỗ cũng mang theo "lễ", nhưng mang gì, bao nhiêu, đặt thế nào cho đúng thì nhiều người trẻ còn lúng túng, nhất là khi lần đầu đi giỗ bên nhà chồng, nhà vợ.
Bài này giải thích lễ vật thường mang, khác nhau theo vai vế và vùng miền, cách dâng lễ lên ban thờ, và những điều nên tránh để mình không thất lễ trong ngày giỗ.
Hiểu các loại giỗ để biết mang lễ thế nào
Giỗ thường (giỗ hằng năm) là dịp phổ biến nhất. Họ hàng thân thường về dự; lễ vật mang theo vừa phải. Giỗ đầu, tức năm đầu sau khi người thân mất, và giỗ hết, năm thứ hai, thường trang trọng hơn, nhiều khách hơn; lễ vật cũng chỉn chu hơn.
Với người mới về làm dâu, làm rể, nên hỏi trước trong năm nhà có những ngày giỗ nào, giỗ ai, để ghi vào lịch. Nhớ được ngày giỗ ông bà bên chồng, bên vợ mà không cần nhắc là điều được các bậc cha mẹ quý nhất.
Ở nhiều vùng miền Bắc, ngày trước giỗ chính gọi là "tiên thường", con cháu trong nhà làm lễ trước; ngày giỗ chính mới mời họ hàng, khách khứa. Người trong nhà thường về từ hôm trước để phụ làm cỗ.
Lễ vật thường mang theo vai vế
Người càng gần với người đã khuất thì phần đóng góp càng nhiều. Bảng dưới là thói quen phổ biến, mỗi họ mỗi nhà có lệ riêng:
| Vai vế | Thường mang | Ghi chú |
|---|---|---|
| Con cháu ruột | Góp tiền làm cỗ, hoặc lo hẳn một phần cỗ; thêm lễ hương hoa | Về sớm phụ việc quan trọng hơn lễ vật |
| Con dâu, con rể | Lễ riêng: hoa, trái cây, rượu hoặc bánh; có thể kèm phong bì | Ở nhiều nơi, rể đi giỗ bên vợ mang lễ đầy đủ hơn khách thường |
| Họ hàng | Một lễ nhỏ: hương, trái cây, bánh hoặc chai rượu, hoặc phong bì | Đặt lên ban thờ, thắp hương rồi mới ngồi |
| Khách, bạn bè | Hương, hoa, trái cây hoặc phong bì nhỏ | Không bắt buộc, nhưng đi tay không thì nên có lời |
Lễ vật đi giỗ theo vùng miền
Mỗi miền có nếp riêng; đi giỗ ở vùng khác quê mình, hỏi trước người trong nhà sẽ tránh lúng túng.
| Miền | Lễ khách hay mang | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Hương, hoa, trái cây, rượu, bánh; phong bì đặt lên ban thờ | Coi trọng lễ nghi, có lệ tiên thường; con cháu ruột thường góp tiền làm cỗ |
| Miền Trung | Hương, hoa, trái cây, bánh trái; phong bì | Giỗ được tổ chức kỹ, nhiều nhà làm cỗ to; trọng sự có mặt |
| Miền Nam | Trái cây, bánh, nước ngọt hoặc bia, phong bì | Đám giỗ đông vui, khách đến cả ngày; lễ không nặng nghi thức |
Sản vật hợp làm lễ đi giỗ
Trái cây. Lễ phổ biến nhất. Chọn quả tươi, đẹp, đang mùa: bưởi, cam, chuối, hồng, táo, nho. Miền Bắc hay dâng nải chuối xanh kèm vài loại quả; miền Nam chuộng mâm trái cây nhiều loại.
Hoa tươi. Hoa huệ, cúc vàng, sen, lay ơn là những loại hay dùng trên ban thờ. Hoa nên là hoa tươi, bó gọn, không quá to so với ban thờ nhà người ta.
Hương. Một bó hương trầm loại tốt, ít khói. Món lễ nhỏ nhưng hầu như nhà nào cũng dùng.
Rượu, trà. Một chai rượu ngon có nhãn hoặc một gói trà để dâng lễ, sau đó gia chủ dùng mời khách. Chọn rượu có nguồn gốc rõ.
Bánh, xôi. Bánh cốm, bánh xu xê, bánh dẻo, xôi gấc là những món hay có trên mâm cúng miền Bắc; miền Trung, Nam có bánh ít, bánh tét. Nếu mang bánh tự làm, báo trước với gia chủ để khỏi trùng.
Cách dâng lễ khi đến nhà
Trình tự đơn giản mà đúng mực:
- Vào nhà, chào gia chủ và người lớn tuổi nhất.
- Đưa lễ cho gia chủ hoặc người lo việc thờ cúng, nói một câu như "con có chút lễ thắp hương ông bà".
- Gia chủ hoặc chính mình đặt lễ lên ban thờ: trái cây đặt đĩa, hoa cắm bình, phong bì đặt dưới chân bát hương hoặc trên khay lễ, tuỳ lệ nhà.
- Thắp hương, vái và khấn ngắn gọn: xưng tên, vai vế, mời người đã khuất về hưởng lễ.
- Sau đó mới ngồi vào mâm hoặc phụ việc.
Những điều nên tránh
Trái cây giả, hoa giả. Nhiều gia đình coi đặt đồ giả lên ban thờ là thiếu thành kính.
Trái cây quá nặng mùi. Sầu riêng, mít chín có mùi quá mạnh, nhiều người tránh đặt lên ban thờ trong không gian kín.
Lễ quá to so với gia chủ. Một lễ vật đắt tiền vượt hẳn mâm cỗ nhà người ta dễ làm gia chủ ngại.
Đến muộn sau giờ cúng. Lễ phải đặt trước khi cúng mới có ý nghĩa; đến khi mọi người đã ăn rồi mới đặt lễ là muộn.
Ăn mặc quá sặc sỡ. Ngày giỗ, nhất là giỗ đầu, nên mặc trang phục giản dị, màu trầm.
Con dâu, con rể mới: lần đầu đi giỗ nên làm gì
Lần đầu đi giỗ bên nhà chồng, người con dâu được cả họ để ý. Ngoài phần lễ, việc quan trọng là về sớm, thường từ chiều hôm trước hoặc sáng sớm ngày giỗ, xuống bếp phụ mẹ chồng và các cô, các thím. Không biết nấu cũng không sao: rửa rau, bày mâm, dọn dẹp đều là việc.
Con rể mới đi giỗ bên vợ thì phụ các việc như khiêng bàn ghế, đón khách, rót nước, và ngồi tiếp chuyện các cụ. Khi được mời uống rượu, uống vừa phải, giữ chừng mực; say trong đám giỗ nhà vợ là điều mọi người nhớ rất lâu.
Cả hai nên hỏi trước vợ hoặc chồng về các vai vế trong họ, ai gọi là gì, để chào đúng. Một lời chào đúng vai vế được quý hơn mọi lễ vật. Khi ngồi mâm, chờ người lớn cầm đũa trước, mời các cụ trước khi ăn; những phép nhỏ ấy cho thấy mình được dạy dỗ chu đáo.
Hạ lễ và chuyện "lộc" mang về
Sau khi cúng xong và hương tàn, gia chủ hạ lễ. Trái cây, bánh trái thường được bày ra mời khách ăn hoặc chia cho con cháu mang về làm "lộc". Nhận lộc là nhận phúc của tổ tiên, không nên từ chối, dù chỉ là vài quả chuối.
Khi ra về, chào gia chủ và các cụ trong nhà, cảm ơn bữa cỗ. Nếu gia chủ gói lộc mang về, nhận bằng hai tay. Về đến nhà, chia lộc cho người trong nhà cùng ăn, nhất là các cháu nhỏ, theo quan niệm dân gian là để cả nhà cùng hưởng phúc.
Phong bì góp giỗ thường được gia chủ ghi nhớ hoặc ghi sổ, để khi nhà khách có việc thì đáp lễ tương xứng. Đây là cách các gia đình giữ quan hệ qua nhiều năm.
Khi không về dự được
Nếu ở xa, không về ăn giỗ được, gọi điện cho gia chủ trước ngày giỗ, nhờ người nhà đặt lễ hộ hoặc gửi tiền để gia đình sắm lễ. Một lời hỏi thăm và nén hương gửi gắm là đủ lễ; không cần gửi quà to đắt tiền từ xa.
Với giỗ bố mẹ, ông bà ruột, con cháu ở xa nên cố gắng về, ít nhất vào những năm giỗ chẵn hay giỗ đầu. Đây là những dịp gia đình mong có mặt đông đủ nhất. Nếu thật sự không về được, gọi video vào giờ cúng để thắp hương từ xa cùng gia đình cũng là cách nhiều người con xa quê vẫn làm.
Câu hỏi thường gặp
Đi ăn giỗ bên nhà chồng lần đầu mang gì?
Thường mang một lễ gồm hương, hoa tươi và trái cây, có thể thêm hộp bánh hoặc chai rượu. Hỏi chồng về lệ nhà để biết có cần phong bì góp giỗ không, và nên về sớm phụ mẹ chồng làm cỗ.
Phong bì đi giỗ bao nhiêu là hợp?
Không có mức chung; tuỳ vai vế, quan hệ và mặt bằng từng địa phương. Họ hàng thân thường góp nhiều hơn khách thường. Hỏi người trong nhà về mức phổ biến để không quá ít hoặc quá nhiều.
Hoa nào hay dùng để cúng giỗ?
Hoa huệ trắng, cúc vàng, sen, lay ơn là những loại phổ biến trên ban thờ. Chọn hoa tươi, sạch, bó gọn, tránh hoa giả và hoa đã héo.
Có nên mang trái cây nhập khẩu đi giỗ không?
Được, miễn quả tươi, đẹp và không quá nặng mùi. Nhưng trái cây Việt đang mùa thường hợp hơn với mâm cúng truyền thống và được nhiều gia đình ưa chuộng.
Đến nhà ăn giỗ có cần thắp hương không?
Có. Theo nếp phổ biến, khách đến ăn giỗ thắp hương trên ban thờ trước khi ngồi vào mâm, như một lời chào người đã khuất. Nếu là khách khác tôn giáo, có thể chỉ cúi chào là đủ lễ.
