Đi công tác Nhật hay sang làm việc ở công ty Nhật tại Việt Nam, sớm muộn bạn sẽ gặp chuyện quà: sau mỗi chuyến về quê, đồng nghiệp Nhật đặt lên bàn một hộp bánh nhỏ, mỗi người một chiếc. Đó là omiyage, quà mang về từ nơi mình vừa đi, và người Nhật chờ đợi một cử chỉ tương tự khi bạn đi về.
Món quà kiểu này khác hẳn quà biếu kiểu Việt. Giá trị không nằm ở độ to hay độ đắt, mà ở chỗ chia đều được, đóng gói chỉn chu và mang dấu ấn nơi chốn. Chọn đúng, một hộp bánh đậu xanh vài trăm nghìn đồng có thể được nhớ lâu hơn một giỏ quà triệu bạc.
Hiểu omiyage trước khi chọn món
Omiyage không phải quà cá nhân tặng riêng một người. Nó là quà cho cả nhóm: phòng ban, bộ phận, đôi khi cả tầng văn phòng. Thông lệ là đặt hộp ở khu vực chung hoặc mang đi từng bàn, mỗi người lấy một phần. Vì vậy, điều kiện số một là mỗi phần được gói riêng, cầm lên ăn ngay hoặc bỏ túi mang về được, không cần dao kéo, không làm bẩn tay.
Điều kiện thứ hai là tính địa phương. Người Nhật thích nghe người tặng kể món này là đặc sản của chính nơi vừa đến, làm ở đâu, ăn vào dịp nào. Một hộp kẹo dừa kèm vài câu giải thích về xứ dừa miền Tây sẽ được đón nhận tốt hơn một hộp sô-cô-la nhập khẩu bán ở bất kỳ sân bay nào.
Điều kiện thứ ba là đủ số lượng. Thiếu một phần cho ai đó trong nhóm là điều khó xử. Hãy đếm số người, rồi mua dư ra chừng hai phần đến ba phần cho người vắng mặt hôm đó hoặc khách ghé qua.
Món Việt nào hợp với kiểu quà chia phần
Không phải đặc sản nào cũng hợp kiểu omiyage. Những món dưới đây đáp ứng tốt ba điều kiện trên:
| Món | Vì sao hợp | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|
| Bánh đậu xanh Hải Dương (nay thuộc Hải Phòng) | Viên nhỏ, gói giấy từng viên, vị ngọt bùi nhẹ hợp khẩu vị Nhật | Chọn hộp in đẹp, hạn dùng còn dài |
| Kẹo dừa Bến Tre (nay thuộc Vĩnh Long) | Gói riêng, câu chuyện xứ dừa dễ kể | Tránh loại quá ngọt, chọn vị nguyên bản hoặc lá dứa |
| Mè xửng Huế | Miếng nhỏ, gói giấy kính, gắn với cố đô | Dễ dính khi trời nóng, bảo quản nơi mát |
| Cà phê túi lọc treo (drip bag) | Mỗi túi một ly, pha bằng nước nóng là xong | Ghi rõ Robusta hay Arabica, vùng trồng |
| Trà sen, trà nhài gói nhỏ | Người Nhật quen uống trà, tò mò hương sen | Chọn túi lọc hoặc gói từng lần pha |
| Bánh tráng mè, bánh phồng gói nhỏ | Vị mặn nhẹ, đổi vị so với đồ ngọt | Dễ vỡ, cần hộp cứng |
Những điều kiêng mà người Việt dễ quên
Số 4 và số 9. Trong tiếng Nhật, cách đọc số 4 gần với chữ "chết", số 9 gần với chữ "khổ". Hộp bánh 4 viên, 9 viên hay bộ quà 4 món nên tránh, nhất là khi tặng riêng cho một người hay gia đình.
Đồ có mùi mạnh. Nước mắm, mắm tôm, cá khô, sầu riêng sấy có mùi sẽ gây khó xử trong không gian văn phòng kín. Để dành những món này cho người bạn Nhật đã từng ở Việt Nam và tự nói là thích.
Đồ cần chế biến. Bún khô, bánh phở khô, gói gia vị nấu phở là quà thú vị cho người thích nấu ăn, nhưng không hợp làm quà chung cho cả phòng.
Sản phẩm thịt. Nhật cấm mang sản phẩm thịt không có giấy kiểm dịch, kể cả khô bò, chà bông, lạp xưởng đóng gói đẹp. Bánh có nhân thịt cũng nên tránh.
Đồ hạn dùng ngắn. Bánh cốm, bánh dẻo tươi chỉ để được vài ngày. Người Nhật hay để quà dành ăn dần, nên nhãn hạn dùng rõ ràng và còn dài là điểm cộng.
Đóng gói và cách trao
Hộp quà nên gọn, có nắp, vừa một túi giấy. Người Nhật thường mang quà trong túi giấy và khi trao thì lấy hộp ra khỏi túi, cầm bằng hai tay, hướng mặt chính về phía người nhận. Túi giấy giữ lại hoặc đưa kèm nếu người nhận cần mang về.
Câu nói khi trao quà thường khiêm tốn, đại ý "chỉ là chút quà nhỏ từ quê nhà". Khi nói tiếng Việt với đồng nghiệp Nhật, một câu như "đây là đặc sản ở quê em, mọi người ăn thử cho vui" là vừa đủ. Đừng nhấn vào giá tiền hay "hàng xịn".
Một mẹo được nhiều người Việt ở Nhật áp dụng: dán kèm một tấm thẻ nhỏ ghi bằng tiếng Nhật hoặc tiếng Anh tên món, vùng làm ra, thành phần chính và cách ăn. Người Nhật rất chú ý thành phần vì lý do dị ứng, và tấm thẻ cũng thay bạn kể câu chuyện khi bạn không có mặt ở bàn.
Khi tặng riêng cho đối tác hay gia đình người Nhật
Ngoài omiyage cho tập thể, đôi khi bạn cần một món quà trang trọng hơn cho cấp trên, đối tác hoặc gia đình chủ nhà. Lúc đó có thể nâng cấp như sau:
- Một hộp trà ngon trong hộp thiếc hoặc hộp gỗ, ví dụ trà Shan tuyết búp bạc hay trà sen ướp thủ công, kèm vài dòng về vùng trồng. Người Nhật có văn hoá trà riêng nên thường tò mò cách người Việt pha và uống trà, bạn có thể ghi thêm nhiệt độ nước và thời gian hãm.
- Bộ cà phê gồm một túi hạt rang ngon, một chiếc phin inox và tờ hướng dẫn pha.
- Một món thủ công nhỏ đi kèm đồ ăn, như bộ chén gốm Bát Tràng, để món quà dùng được lâu sau khi trà hết.
- Gói bằng giấy màu trơn, thanh nhã; tránh màu trắng toàn bộ hoặc đen toàn bộ vốn gắn với tang lễ trong văn hoá Nhật.
Mua lúc nào, mua ở đâu cho đỡ vội
Sai lầm phổ biến nhất là để đến ngày bay mới ghé quầy lưu niệm ở sân bay. Ở đó lựa chọn ít, giá cao hơn hẳn ngoài phố, và nhiều hộp bánh chỉ là hàng phổ thông đóng vỏ đẹp. Nên mua trước chuyến đi chừng một tuần, đủ thời gian kiểm tra hạn dùng và mua thêm nếu thiếu.
Nếu bạn về quê hoặc đi công tác qua vùng có đặc sản, mua ngay tại nơi làm ra là cách tốt nhất để có câu chuyện thật: bánh đậu xanh mua ở Hải Dương cũ, kẹo dừa mua ở Bến Tre cũ, mè xửng mua ở Huế. Chọn cơ sở có bao bì in đầy đủ thành phần, hạn dùng và địa chỉ sản xuất, vì người nhận sẽ đọc kỹ những dòng này.
Khi xếp vali, đặt hộp bánh ở giữa, quần áo chèn quanh. Hộp móp méo, giấy gói rách là điều người Nhật để ý ngay. Nhiều người mang thêm vài túi giấy gấp phẳng trong vali để lúc trao quà có túi sạch, đúng kiểu.
Khi bạn là người nhận omiyage
Không cần đáp lễ ngay. Omiyage là thông lệ qua lại theo thời gian. Lần sau bạn đi đâu về thì mang quà cho phòng là được, không cần mua ngay một món tương đương để trả.
Cảm ơn hai lần. Người Nhật hay cảm ơn khi nhận và nhắc lại vào hôm sau, kiểu "hôm qua bánh ngon lắm". Bạn làm tương tự với đồng nghiệp Nhật sẽ được đánh giá là chu đáo.
Đừng hỏi giá. Hỏi quà bao nhiêu tiền là điều nên tránh, kể cả khi hỏi với ý khen.
Câu hỏi thường gặp
Omiyage nên mua bao nhiêu tiền là vừa?
Không có mức cố định. Với quà chung cho một phòng mười đến hai mươi người, một hai hộp bánh kẹo đặc sản loại khá là đủ. Người Nhật để ý sự chu đáo và tính chia phần hơn là giá tiền.
Tặng rượu đặc sản Việt cho đồng nghiệp Nhật được không?
Rượu hợp làm quà riêng cho người bạn biết là có uống, không hợp làm quà chung. Nếu tặng, chọn chai nhỏ, rượu nấu truyền thống có nhãn rõ, tránh rượu ngâm động vật.
Người Nhật có ăn được nước mắm không?
Nhiều người Nhật quen vị nước mắm qua món Việt và món Thái. Tuy vậy, nước mắm hợp làm quà cho người thích nấu ăn, không nên làm quà văn phòng vì mùi và khó chia phần.
Có cần mở quà ngay trước mặt người tặng không?
Với omiyage chia phần, người nhận thường mở luôn để chia. Với quà riêng, người Nhật thường cảm ơn và để mở sau. Bạn không nên giục mở ngay.
Mang bánh đậu xanh vào Nhật có bị giữ ở sân bay không?
Bánh đậu xanh đóng hộp công nghiệp, không nhân thịt, thường được mang vào bình thường. Vẫn nên giữ bao bì gốc và khai báo thực phẩm nếu tờ khai yêu cầu.
Quà cho trẻ em trong gia đình người Nhật nên chọn gì?
Kẹo trái cây, bánh phồng gói nhỏ hoặc trái cây sấy không đường là lựa chọn an toàn. Tránh kẹo cứng viên nhỏ cho trẻ dưới ba tuổi và luôn ghi thành phần để cha mẹ kiểm tra dị ứng.
