Biếu quà người có chức vụ: ranh giới giữa tình cảm và nhờ vả

Biếu quà sếp, thầy cô của con, người có vị trí trong cơ quan nhà nước là chuyện rất nhiều người phân vân. Biếu thì sợ bị hiểu là nhờ vả, không biếu thì sợ bị coi là thiếu tình. Ranh giới giữa tình cảm và lợi ích đôi khi rất mỏng, và vượt qua nó có thể khiến cả người tặng lẫn người nhận gặp rắc rối.

Bài này không bàn chuyện "biếu sao cho được việc", mà ngược lại: biếu sao để giữ được tình cảm mà không đặt người nhận vào thế khó, không vi phạm quy định. Phần quy định chỉ giải thích chung; khi cần chắc chắn, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi bộ phận pháp chế, thanh tra của cơ quan liên quan.

Quy định về tặng quà và nhận quà tặng nói gì

Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 có điều riêng về tặng quà và nhận quà tặng. Tinh thần chung là người có chức vụ, quyền hạn không được trực tiếp hoặc gián tiếp nhận quà tặng dưới mọi hình thức từ cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến công việc do mình giải quyết hoặc thuộc phạm vi mình quản lý. Luật cũng hạn chế việc dùng tài chính công, tài sản công làm quà tặng. Chi tiết về cách xử lý quà tặng được hướng dẫn trong nghị định của Chính phủ.

Ngoài ra, gần Tết hằng năm, cơ quan có thẩm quyền thường ban hành văn bản nhắc nhở việc không tổ chức đi thăm, chúc Tết cấp trên và không biếu, tặng quà Tết lãnh đạo các cấp dưới mọi hình thức. Nhiều doanh nghiệp, trường học, bệnh viện cũng có quy định nội bộ riêng về việc nhận quà.

Hiểu đơn giản: nếu người nhận đang hoặc có thể sẽ giải quyết việc gì liên quan đến bạn, món quà rất dễ trở thành vấn đề, dù giá trị nhỏ và dù bạn chỉ có ý tốt.

Ba câu hỏi để tự kiểm trước khi biếu

Người nhận có đang giải quyết việc gì cho mình không? Hồ sơ đang chờ duyệt, hợp đồng đang thương thảo, con đang học lớp người đó chủ nhiệm, đang chờ xét thăng chức. Nếu có, đây là lúc không nên biếu quà, hoặc chỉ nên là món tượng trưng thật nhỏ, công khai.

Món quà có công khai được không? Nếu bạn ngại đồng nghiệp, người khác biết về món quà, đó là dấu hiệu món quà đã vượt ranh giới tình cảm. Quà đúng mực là quà có thể trao trước mặt người khác mà không ai thấy lạ.

Giá trị có tương xứng với quan hệ không? Một hộp trà, một giỏ trái cây cho thầy cô dịp 20/11 là tình cảm. Một món đắt tiền cho người mới gặp vài lần là điều khác.

Quà vừa tầm: sản vật là lựa chọn an toàn

Sản vật có lợi thế lớn trong những trường hợp tế nhị: giá trị vừa phải, mang tính tình cảm, dùng được và hết. Một gói chè mới, một hũ mật ong của người quen nuôi ong, một hộp bánh đặc sản quê, một túi nấm khô là những món khó bị hiểu là hối lộ. Chúng nói lên "em nhớ đến anh chị" chứ không nói "em cần anh chị giúp".

Ngược lại, những thứ dễ bị hiểu sai gồm phong bì tiền, thẻ quà tặng giá trị lớn, đồ hiệu, rượu ngoại đắt tiền, và bất cứ thứ gì kèm "quà trong quà" như phong bì giấu dưới đáy giỏ. Quà sản vật mà kèm phong bì thì không còn là quà sản vật.

Gợi ý theo từng quan hệ

Các gợi ý dưới đây theo hướng tình cảm, giá trị vừa phải. Luôn ưu tiên quy định của nơi người nhận làm việc.

Quà tập thể: cách khéo nhất ở nơi làm việc

Một cách giữ tình cảm mà tránh được hầu hết rủi ro là biến quà riêng thành quà chung. Đi công tác về mang một hộp đặc sản đặt ở phòng chung mời cả phòng, trong đó có sếp. Cả lớp góp tiền mua một giỏ quà tặng cô giáo ngày 20/11 thay vì mỗi phụ huynh một phong bì. Gia đình người bệnh gửi một giỏ trái cây cảm ơn cả khoa thay vì quà riêng cho một bác sĩ.

Quà tập thể công khai, giá trị chia đều, không tạo cảm giác ai nợ ai. Người nhận cũng thoải mái nhận mà không phải băn khoăn về quy định.

Khi góp quà tập thể, nên có một người đứng ra thu, chi công khai và chọn quà; tránh để phụ huynh hay đồng nghiệp bị ép góp số tiền quá sức. Món quà chung chỉ có ý nghĩa khi mọi người góp tự nguyện, và giá trị của nó nằm ở tấm thiệp có tên mọi người hơn là ở giá tiền.

Cảm ơn khi việc đã xong: đúng lúc mới là tình cảm

Nhiều người muốn bày tỏ lòng biết ơn với người đã giúp mình trong công việc, chữa bệnh hay học hành. Thời điểm là yếu tố quyết định. Một món quà trước khi việc được giải quyết dễ bị hiểu là "đi trước đón đầu"; cùng món quà ấy sau khi mọi việc đã xong, không còn quan hệ lợi ích nào, mới đúng nghĩa cảm ơn.

Ngay cả khi việc đã xong, với người có chức vụ, lời cảm ơn bằng thư, bằng nhận xét tốt gửi cơ quan họ vẫn an toàn hơn quà vật chất. Nếu muốn có một món quà, hãy để nó thật nhỏ, mang tính tượng trưng, như một hộp trà quê, và công khai.

Nhìn từ phía người nhận

Nhiều giáo viên, bác sĩ, cán bộ chia sẻ rằng họ không thoải mái khi nhận quà riêng giá trị lớn. Họ phải cân nhắc trả lại thế nào cho khỏi mất lòng, lo đồng nghiệp hiểu lầm, lo phụ huynh khác so sánh. Món quà người tặng nghĩ là tình cảm lại trở thành gánh nặng cho người nhận.

Ghi nhớ điều này giúp chọn quà dễ hơn: quà tốt nhất cho người có vị trí là quà họ có thể nhận một cách vui vẻ, công khai, không phải nghĩ ngợi gì thêm.

Nếu người nhận từ chối

Khi cán bộ, thầy cô, bác sĩ từ chối quà, rất nhiều khả năng họ đang thực hiện đúng quy định hoặc nguyên tắc cá nhân. Đừng nài ép, đừng để quà lại sau lưng, đừng gửi qua người nhà họ. Những cách đó chỉ khiến người nhận khó xử hơn, có khi phải làm thủ tục báo cáo và nộp lại quà.

Thay vào đó, một lời cảm ơn chân thành, một tấm thiệp, hoặc một lời nhận xét tốt gửi tới cơ quan nơi họ làm việc thường có giá trị hơn với họ. Sự tôn trọng nguyên tắc của người khác cũng là một cách biếu tặng.