Người ta hay bàn chuyện biếu quà, ít ai nói chuyện nhận quà. Nhưng nhận quà cũng là một phép ứng xử, và nhận vụng có thể làm người tặng mất vui: nhận bằng một tay, đặt ngay xuống ghế không nhìn, hay ngược lại, mở ra săm soi rồi hỏi giá. Với người Việt, cách nhận quà phản ánh cách mình trân trọng người tặng.
Bài này đi qua những tình huống quen thuộc khi nhận quà: nên từ chối theo phép không, mở quà ngay hay để sau, cảm ơn thế nào cho đủ, làm gì với quà không dùng tới, và khi nào nên từ chối thật sự.
Nhận bằng hai tay và một lời cảm ơn
Cử chỉ cơ bản nhất là nhận quà bằng hai tay, nhìn người tặng và nói lời cảm ơn. Với người lớn tuổi hơn, có thể hơi cúi đầu. Với món quà nặng, đứng dậy đón lấy hoặc mời đặt lên bàn, đừng để người tặng phải cầm lâu.
Lời cảm ơn nên cụ thể một chút thay vì chỉ "cảm ơn nhé". Câu như "Chè Thái à, đúng loại bố em hay uống" hay "Ôi mật ong quê anh, quý quá" cho thấy mình đã để ý đến món quà và người tặng. Người tặng nghe thế sẽ thấy công sức chọn quà được ghi nhận.
Khi nhận quà từ nhiều người cùng lúc, như dịp Tết hay đám cưới, dễ quên ai tặng gì. Ghi nhanh vào điện thoại tên người tặng và món quà ngay trong ngày giúp lời cảm ơn sau này chính xác, và tránh lần sau biếu lại đúng món người ta đã tặng mình.
Từ chối theo phép: nên hay không
Ở nhiều gia đình, nhất là miền Bắc, có nếp từ chối khéo một hai lần trước khi nhận: "Ôi, đến chơi là quý rồi, quà cáp làm gì". Người tặng hiểu đó là phép khiêm tốn và sẽ nhắc lại, sau đó người nhận vui vẻ nhận. Đây là một nghi thức nhỏ, không phải từ chối thật.
Tuy nhiên, đừng từ chối theo phép quá nhiều lần hoặc quá quyết liệt, vì người tặng có thể hiểu nhầm là bị từ chối thật và cảm thấy ngượng. Với người miền Nam, người trẻ hoặc người nước ngoài, nghi thức này có thể gây bối rối; nhận luôn kèm lời cảm ơn là đủ lịch sự.
Mở quà ngay hay để sau
Nếp truyền thống: thường để sau. Nhiều người Việt, nhất là thế hệ lớn tuổi, không mở quà trước mặt người tặng. Lý do là tránh tỏ ra tò mò, và tránh khó xử cho cả hai nếu món quà nhỏ hay không hợp ý. Quà được cất đi, chủ nhà tiếp tục mời nước nói chuyện.
Nếp cởi mở: mở ngay và mời cùng dùng. Ở nhiều gia đình miền Nam và với người trẻ, mở quà ngay là cách thể hiện sự háo hức, trân trọng. Với quà là đồ ăn, mở ra mời mọi người cùng ăn càng thân tình.
Chọn theo người tặng. Nếu người tặng là bạn bè trẻ, người nước ngoài, họ thường mong được thấy bạn mở quà. Nếu là người lớn tuổi, khách chưa thân, cất quà đi và cảm ơn là an toàn. Khi không chắc, có thể hỏi: "Em mở ra xem luôn được không?"
Quà tươi sống nên mở sớm. Trái cây chín, bánh tươi, hải sản, thịt cần cất tủ lạnh: mở và cất ngay là hợp lý, kèm câu "để em cất vào tủ cho tươi".
Cảm ơn sau khi dùng: bước nhiều người quên
Lời cảm ơn lúc nhận là phép tắc; lời cảm ơn sau khi dùng mới là thứ làm người tặng nhớ lâu. Một tin nhắn vài ngày sau: "Hũ mật ong anh cho ngon quá, sáng nào bố em cũng pha nước ấm uống" hay một tấm ảnh món ăn nấu bằng nấm khô được biếu cho người tặng biết món quà đã được dùng và được quý.
Với quà Tết dồn dập, khó cảm ơn từng người ngay, nhưng có thể nhắc lại khi gặp hoặc khi chúc Tết. Với người lớn tuổi không dùng điện thoại nhiều, một lời nhắn qua con cháu họ cũng là đủ.
Quà không dùng tới thì làm gì
Không ai tránh được việc nhận những món mình không dùng: rượu cho nhà không ai uống, đồ ngọt cho người đang kiêng đường, món ăn nặng mùi mình không quen. Vứt đi là phí và có lỗi với người tặng. Có vài cách xử lý hợp lý: biếu lại người thân trong nhà dùng được, mang đến cơ quan mời đồng nghiệp, góp vào bữa tiệc chung, hoặc tặng cho người cần.
Nếu tặng lại cho người khác, nhớ ba điều: gỡ hết thiệp, tem, lời nhắn của người tặng ban đầu; kiểm tra hạn dùng; và đừng tặng lại cho người trong cùng nhóm quen với người tặng đầu tiên. Không có gì ngượng hơn việc món quà mình tặng quay lại tay mình hoặc đến tay bạn chung.
Khi nào nên từ chối thật sự
Có những trường hợp từ chối là cần thiết, kể cả khi người tặng có ý tốt:
- Quà từ người đang có việc cần mình giải quyết trong công việc, nhất là khi mình có chức vụ.
- Quà có giá trị quá lớn so với quan hệ, khiến mình băn khoăn về động cơ.
- Quà kèm phong bì tiền hoặc thứ giá trị giấu bên trong.
- Quà mà nhận vào sẽ đặt mình vào thế phải đáp lại điều không muốn.
Cách từ chối khéo
Từ chối khéo là từ chối món quà, không từ chối tình cảm. Nói rõ lý do một cách nhẹ nhàng: "Em rất quý tấm lòng của anh, nhưng cơ quan em có quy định không nhận quà từ khách hàng, anh thông cảm cho em". Cảm ơn trước, nêu lý do khách quan, rồi khẳng định mối quan hệ vẫn tốt.
Nếu quà đã được để lại khi mình vắng mặt, gửi trả kèm lời nhắn lịch sự càng sớm càng tốt. Với người có chức vụ trong cơ quan nhà nước, nếu không trả lại được, cần làm theo thủ tục báo cáo, nộp lại quà của cơ quan mình. Sự rõ ràng ngay từ đầu bảo vệ cả hai bên.
Trong mọi trường hợp, giữ giọng nhẹ nhàng và tránh làm người tặng bẽ mặt trước đám đông. Nếu có thể, từ chối riêng, không để người khác chứng kiến. Người tặng bị từ chối khéo vẫn giữ được thể diện thì quan hệ hai bên ít khi bị ảnh hưởng.
Nhận quà gửi qua bưu điện, giao hàng
Ngày càng nhiều quà đến tay người nhận qua dịch vụ giao hàng thay vì trao tận tay. Khi nhận, kiểm tra tình trạng hộp trước khi ký nhận, nhất là quà có chai lọ hay trái cây. Nếu hộp móp, vỡ, chụp ảnh lại ngay để người gửi có căn cứ làm việc với bên vận chuyển.
Điều quan trọng nhất là báo cho người gửi biết đã nhận được, càng sớm càng tốt. Người gửi quà từ xa luôn thấp thỏm không biết quà có đến nơi, có còn nguyên không. Một tin nhắn kèm ảnh mở hộp là lời cảm ơn trọn vẹn nhất trong trường hợp này.
Dạy trẻ nhận quà
Trẻ nhỏ thường giật lấy quà, xé ngay hoặc chê thẳng "con không thích cái này". Dạy con nhận quà bằng hai tay, nói "cháu cảm ơn bà ạ", và chờ người lớn cho phép mới mở là một bài học lễ phép đơn giản mà người lớn tuổi rất quý.
Với lì xì ngày Tết, nhiều gia đình dạy con không mở bao lì xì trước mặt người cho, không so sánh bao này với bao kia. Những thói quen nhỏ ấy giúp trẻ hiểu món quà là tấm lòng chứ không phải con số.
Câu hỏi thường gặp
Mở quà trước mặt người tặng có bất lịch sự không?
Tùy người và tùy vùng. Người lớn tuổi, nhất là miền Bắc, thường không mở ngay. Người trẻ và nhiều gia đình miền Nam lại thích mở luôn. Khi không chắc, hỏi nhẹ người tặng là cách an toàn.
Có nên hỏi giá món quà không?
Không nên. Hỏi giá khiến người tặng khó xử và làm món quà trở thành chuyện tiền bạc. Nếu thích món quà và muốn mua thêm, có thể hỏi nơi mua vào dịp khác.
Tặng lại quà người khác cho có được không?
Được nếu món quà còn nguyên, còn hạn và người nhận mới dùng được. Gỡ hết thiệp, tem cũ và tránh tặng lại cho người cùng nhóm quen với người tặng ban đầu.
Nhận quà rồi phát hiện hỏng thì có nên báo người tặng?
Với đồ có thể đổi như hàng còn bảo hành, có thể báo nhẹ nhàng. Với đồ ăn đã hỏng, thường không cần báo để tránh người tặng áy náy, trừ khi người tặng là người bán hoặc người làm ra sản phẩm.
Từ chối quà của người lớn tuổi thế nào cho khỏi phật lòng?
Cảm ơn trước, nói lý do nhẹ nhàng, rồi nhận một phần tượng trưng nếu được, ví dụ nhận ít trái cây và gửi lại phần còn lại "để ông bà dùng". Người lớn tuổi thường quý sự thật thà hơn là từ chối cứng nhắc.
